آذربایجان چگونه تكه-تكه شده است با این برنامه ببینید

-آذربایجان چگونه تكه-تكه شده است با این برنامه ببینید.به دوستان ارسال كنید
	Türkmənçay müqaviləsindən günümüzə qədər olan tariximizi göstərən flash sayt. Klikləyin

تركهای سومر، بانیان تمدن بشری

تركهای سومر، بانیان تمدن بشری

به گواه تاریخ، منطقه غرب ایران ، خصوصا آذربایجان ، مهد تمدن بشری بوده است ولی متاسفانه شوینیسم فارس به علت كینه توزی با تاریخ ایران باستان، و ترس از اینكه، برملا شدن حقایق آن، پوچی و دروغ بودن ادعای آنان مبنی بر وجود تمدن پوشالی 2500 ساله آریایی/ پارسی در فلات ایران را ثابت خواهد کرد، لذا از نشر حقایق مربوط به آن شدیدأ ممانعت کرده، و با وقاحت تمام تمدن های درخشان قبل از هخامنشی را بی اهمیت و قبل از تاریخ می نامند. لازم به ذکر است که در همه جای دنیا به دوران قبل از اختراع خط توسط سومرها، یعنی تقریبا 6000 سال قبل، دوران قبل از تاریخ میگویند، ولی در ایران شوینیسم فارس 2500 سال را مرز بین دوران قبل و بعد از تاریخ معرفی میکند تا توجه مردم به سوی تمدن های باستانی فلات ایران جلب نشود. این عمل زشت و غیر انسانی، خیانت بزرگی است كه قومگرایان فارس به ایرانیان در کل و خصوصا به آذربایجانی ها که وارثین واقعی تمدنهای قوتتی ها، ایلامیان، سومریان، ماننا ها، مادها، اورارتوها و. . . میباشند.

آثار و نشانه های فراوانی از تمدن های قدیم آذربایجان به صورت صدها تپه تاریخی هزاران ساله در همه جای آذربایجان پراكنده هستند و به امان خدا رها شده اند. دزدان و قاچاقچیان آثار باستانی، با تشویق اشخاص ضد آذربایجانی داخل حكومت، که خودشان نیز در این دزدیها و فروش این آثار دست دارند، در آنجا ها بدون هیچ ممانعتی به غارت آثار باستانی آذربایجان مشغول هستند و آنچه هم از غارت دزدان در امان مانده توسط حاکمیت شوینیستی فارس به بهانه های مختلف تخریب میشوند و نمونه بارز آن تخریب ارگ علیشاه و محوطه تاریخی مسچد کبود در تبریز میباشد.

عده زیادی از محققین سرشناس، مثل آرتور كسیت، هنری فیلد و ... آذربایجان را سرزمین ظهور انسان متفكر و مهد جامعه متمدن میدانند.
سومریان كه امروزه بانیان تمدن بشری شناخته میشوند اقوامی التصاقی زبان، با زبانی خیلی نزدیک به ترکی امروزی، بودند كه بعد از مهاجرت از آسیای میانه و سكونت چند صد ساله در آذربایجان به بین النهرین كوچ كردند و با اطمینان میتوان سومرها را اجداد آذربایجانی ها و تمدن آنها را شاخه ای از تمدن باستانی آذربایجان به شمار آورد.

چون تمدن سومر رابطه و خویشاوندی تنگاتنگی با تمدن های آذربایجان باستان قوتتی، هوری، آراتتا، ماننا، اورارتو، ماد، دارد و خود شاخه ای از تمدن باستانی آذربایجان شمرده میشود، لذا مطلب را با بحثی كوتاه در مورد تاریخ سومرها ادامه میدهیم.

سومرها شاخه ای ازاقوام آسیانی اورال ـ آلتائیک بودند كه در حدود 6000 سال قبل از میلاد، همراه با اقوام خویشاوند خود، هوری ها، ایلامیان، و. . . از آسیای میانه كوچ كرده و دولتهای مقتدری را در ایران، آناتولی و بین النهرین ایجاد كردند. آثار باقیمانده از اقوام نامبرده نشانگر آن است که، همه آن تمدن ها دارای منشاء مشترک بوده و یك حوزه تمدنی مشترك را تشكیل میدادند و اقوامی كه آن تمدن ها را بنا نهاده بودند، دارای ریشه نژادی، زبانی و فرهنگی مشترك بودند.

جغرافیای ارضی سومرها شامل بین النهرین، شمال غرب خلیج کنگر ( خ. فارس ) امروزی و غرب خوزستان امروزی بود. البته برخی از تاریخدانان، سومرها، اجداد ترکان را، نه مهاجر، بلکه بومیان اصیل بین النهرین میشمارند و عقیده دارند که، بعدها در طول اعصار به آذربایجان، آسیای میانه و. . . پخش شده اند.

سومریان در كتیبه های سومری بصورت واضح اشاره میكنند كه، از كوههای شمال و شمال شرق ایم كورا، ایم= شمال_شرق، كورا= كوه به بین النهرین آمده بودند. سومرها خودشان خود را " کارا کل" یعنی سیاه سر مینامیدند، نه سومر.

سومرها در حدود 5500 سال قبل از میلاد از اقوام هم نژاد و همزبان خود در آذربایجان یعنی هوری ها، سابیرها سوبار ها، قوتتی ها، لولوبی ها، آذ ها، جدا شده و به بین النهرین كوچ كرده و در آنجا اولین تمدن مدنی بشری را بنا نهادند. سومر ها تمدن های شهری ur، Mari، uruk، nippur، kish، را در حدود 4500 سال قبل از میلاد بنا نهاده بودند. سومرها به عنوان اولین قانونگذاران بشریت بشمار میروند و از Dungi پادشاه اور و نیسابا و اورو كاجینا شاه لاقاش 2600 سال قبل از میلاد مجموعات عظیمی از قوانین به جای مانده كه مربوط به همه مسائل زندگی ارث، خرید و فروش، مجازات مامورین دولتی متهم به رشوه خواری، قوانین حقوقی زنان، میباشند. بعدها حمورابی شاه سامی بابل دستور داد تا آن قوانین را جمع آوری کرده و بر روی لوحه های سنگی بنویسند، كه امروزه تحت نام " قوانین حمورابی" معروف هستند." ( منبع 3 )

تمدن سومری بر پایه سیستم دولت ـ شهری بنا گشته بود، هرچند که پایه اقتصادی آن بیشتر بر کشاورزی استوار بود، تا به صنعت. در هزاره سوم قبل از میلاد، سرزمین سومر تقریبا دارای 13 شهر بود و هر شهری با دهات زیادی احاطه شده بود. جمعیت شهرهای سومری تخمینأ بین 10- 50 هزار نفر بود.

اولین دولت سومری که در تاریخ ثبت شده است، توسط etana، حاکم شهر " کیش"، در 3000 سال ق. م. تاسیس شد. لوحه های سومری از او به عنوان شاهی که برای مردم ثبات و رفاه به ارمغان آورد، یاد شده است.

حکومت سومر بعدأ به دست حاکمان شهر اوروک "uruk" افتاد. شاهان معروف سلسله اوروک عبارتند از: enmerkar، lugalbunda، gilgamish ، dumuzi، شاهان این سلسله افرادی مدبر و شجاعی بودند و کارهای شجاعانه و خارق العاده آنها الهام بخش حماسه سرایی های زیادی در بین شعرا و نویسندگان آن دوره سومر شده است، حماسه معروف گیل قامیش نیز مربوط به این دوران است. این دوره، یکی ازعصرهای طلایی ادبیات و شعرنویسی سومر بشمار میرود." ( منبع 2 )

بعد از سلسله اوروک، به ترتیب حکومت بدست سلسله های شاهی شهرهای " Ur " و "Lagash " افتاد. در حوالی 2350 ق. م. سارگون حاکم سامی شهر Agade Akkad، حاکم بر سومر شد و به همراه آن زبان اككدیان در کنار زبان سومری رسمیت یافت. سارگون شاه اككد حكومت خود را تا مناطق دور دست در شمال و غرب گسترش داد و بارها برعلیه قوتتی ها در آذربایجان و ایلامیان لشكر كشی كرد. بدستور سارگون قوانین و نوشتجات سومری به زبان سامی ترجمه شده و در معبد "ائرئخ" نگه داری شد. بعدها آشور بنی پال از این نوشته ها نسخه برداری كرده و به آشور برد و به این صورت قوانین و نوشتجات سومریان در بین اقوام مختلف پخش و نگهداری شد.

در لوحه های سومری، از افتادن قدرت به دست سامی ها بعنوان اولین فاجعه یاد شده است. در دوره اکدی ها، نارام سین، نوه سارگون ٫به دلایل نامشخصی، به شهر مذهبی سومرها "نیپور" حمله و معبد بزرگ آنجا را غارت کرد. منابع سومری از آن بعنوان دومین فاجعه سومرها نام برده اند.

بعد از جنگهای متوالی در سال 220 ق. م. قوتتی های آذربایجان، شهر اککد، پایتخت آککدها را گرفته و ویران کردند و سلسله اککدیان در سومر را برانداختند. قوتتی های آذربایجان 91 سال درسومر حکومت کردند ولی چون قوتتی ها در تمدن و شهرنشینی در مقایسه با خویشاوندان سومری خود، در سطح پائینی قرار داشتند، لذا با گرفتن خراج و رشوه از بزرگان سومر، اداره تمام امور سومر را به عهده خود سومرها گذاشتند. هر شهر سومری طبق روال سابق شاه سومری خود را داشتند و رهبر قوتتی ها که در شهر بابل ساکن بود، شاه شاهان سومر شمرده میشد. بدلیل همزبانی و خویشاوندی بین قوتتی ها و سومرها، حمله قوتتی ها کمکی بود برای سومرها، تا بتوانند در سایه حاکمیت قوتتی ها موفق به ترمیم و بازسازی زبان و فرهنگ خود که در طول حاکمیت 150 ساله سامی ها مورد تعارض قرار گرفته بود، بشوند.

Gudea حاکم سومری شهر "اور" در همکاری با قوتتی ها، موفق شد دوباره یک سلسله سومری را در اور تاسیس کند، با اینکه از لحاظ سیاسی تحت سلطه قوتتی ها بود. او یکی از شاهان معروف سومر میباشد و مجسمه های زیادی از او پیدا شده است. در نهایت، Utu-Hegal، حاکم سومری شهر Umma، موفق شد که به حاکمیت قوتتی ها در سومر پایان داده ودر سال 2109 ق. م. دوباره یک سلسه سومری حاکم بر کل سومر را تاسیس کند. این بار سومرها بر عكس حاكمیت قبلی شان جنگهای طولانی را با ایلام و لولوبی ها داشتند" ( منبع 2 )

Ur-Namma از شاهان بعدی سومر، معروفترین رفورمیست تاریخ سومر میباشد که سومین سلسله شاهی "اور" را بنا نهاد 1950 - 2050 ق. م. او اولین "کتاب قانون" در تاریخ بشریت را وضع کرد و طبق نوشتجات سومری، او شاهی هنرمند، قانونگذار، عدالت خواه بود که به حقه بازی، کلاهبرداری، ظلم ثروتمندان به فقرا و. . در کشور خاتمه داد." ( منبع 3 )

Shulgi فرزند "اور ـ ناما" نیز از شاهان معروف و خوشنام سومر میباشد. او علاقه وافری به هنر، شعر و موسیقی داشت. او در شهرهای "نیپور" و "اور" مدارس زیادی را ساخت و اکثر 800 هزار لوحه سومری که تا به حا ل پیدا شده اند، توسط تربیت یافتگان این مدارس نوشته شده است. شولگی 50 سال حکومت کرد و در دوره او شعرا و نویسندگان در تمجید از او با هم رقابت میکردند. در یکی از اشعار از او بعنوان شاهی که "همه لذات زندگی را برای مردم سومر فراهم کرد" یاد شده است.

43 سال بعد از مرگ این شاه، دربیست و پنجمین سال حکوت نوه او، Ibbi- sin، سومر مورد حمله ایلامیان از شرق و ایلات بیابان نشین سامی" آموریها " از غرب شد. بدلیل خیانت ژنرالهای سومری. "ریم سیم" شاه ایلام، موفق به فتح شهر "اور" شده، شاه سومر را به اسیری گرفته و هیکل خدای سومر "نه نه" را به ایلام برد. ایلامیان 60 سال بر سومر حكومت كردند.

این واقعه باعث ضعف تدریجی سومرها و قدرت گیری دوباره سامی ها شد، بطوری که چندین دهه بعد، در دعوا بر سر حاکمیت بین سومرها و سامی ها، حمورابی، حاکم آموری بابل، با شکست دادن Rin-Sin، رقیب سومری خود، حکومت بین النهرین را بدست گرفت. سال به حکومت رسیدن حمورابی، 1750 ق. م. پایان دوره باستانی سومر و شروع دوره ای که به " تمدن بابل" معروف است، میباشد. عده ای از سومرها که نمیخواستند زیر حاکمیت سامی ها زندگی کنند، بتدریج به آذربایجان و آسیای میانه برگشتند و آنهایی هم كه باقی ماندند به مرور زمان در بین سامی ها حل شدند، ولی فرهنگ و مدنیت سومرها در طول قرنها پایه اصلی تمدن بابل بود. فرهنگ، خط و زبان سومری تا قرنها بر بابل حاکم بود و اکثر کتیبه های شاهان بابل تا قرنها به خط و زبان سومری نوشته میشد." ( منبع 2 ). در زبان عربی صدها کلمه با منشاء ترکی وجود دارد که مستقیمأ از زبان سومری داخل زبانهای سامی قدیم، و از آنها نیز به زبان عربی امروزی رسیده است، مثلا کلمه"یتیم"، "متین" و ...، کلمه "مته، ماتان"، درترکی قدیم به معنی محکم میباشد. تمدن بابل ادامه تمدن سومر بود.

زندگی اجتماعی، سیاسی، مذهبی و اقتصادی سومرها با قوانین و مقررات پیچیده ای بر اساس عدالت و قانون تنظیم شده بود. طبق میتولوژی سومرها، جهان هستی تحت کنترل دقیق یک دسته خدایان، که جسما شبیه انسانها ولی دارای قدرت مافوق طبیعی بودند، اداره میشد. بزرگترین خدای سومر "dingir" بود، که در زبان ترکی امروزی tengri و تانگری تلفظ میشود. از دیگر خدایان مهم سومرها، An خدای آسمان، " Nanna "، نه نه، مادر به ترکی خدای زمین، In-anna، این آنا، خدای عشق و محبت بودند. بعدها سامی ها، بابلی ها و آشوری ها، In-anna خدای سومری را تحت نام ایشتر، ایستر" Ishtar " کلمه ای ترکی، به معنی دوست دارنده، عشق و محبت، عبادت میکردند.

در داستان حماسی گیل گمش یک كلمه تركی میباشد و فرم اصلی کلمه "بیل گمیش" میباشد، كه قدیمیترین داستان حماسی شناخته شده بشری میباشد، ارتباط و علاقه خیلی نزدیك سومرها با آذربایجان، خزر و آسیای میانه كاملا مشهود هستַ قهرمان داستان قیل گمیش شاه و خدای شهر اوروک در سومر، برای پیدا كردن راز ابدی زیستن در سفری دراز و پر خطر، به پیش "اوتنا بیشدیم" كه در وسط دریای خزر زندگی میكند میرود. او از آذربایجان رد شده و در داستان خیلی از مكان های جغرافیایی آذربایجان، مثلا كوه میشو شمال مرند، دریاچه اورمی، نام برده شده است و اینكه رمز جاودانه زیستن در وسط خزر بود و نه در خلیج كنگر كه بغل دست سومرها بود همه نشان دهنده علایق ناگسستنی آنها به آذربایجان وحوالی دریای خزر، كه منشأ شان از آنجا بود، میباشد. سومرها با گذشت قرنها وطن اصلی خود آسیای میانه و آذربایجان را هیچوقت فراموش نكرده بودند و حتی در تدفین مردگانشان آنها را به پهلو و رو به شمال شرق قرار میدادند. به عقیده بعضی از تاریخ دانان، بعد از دومین باری که سومر ها حاكمیت را در بین النهرین به سامی ها باختند، یعنی در سال 1750 قبل از میلاد، عده ای کثیر از آنها به آذربایجان ، قفقاز و آسیای میانه برگشتند. سومرها یی که به آذربایجان برگشتند در بین اقوام همزبان و هم نژاد خود در آنجا قوتتی ها، ساویر ها و. . . حل شدند و در تکامل بعدی تمدن آذربایجان سهیم شدند. مثلا حماسه قیل گمیش سومری، هنوز هم با كمی تغییر، که نتیجه گذشت چند هزار ساله میباشد، در حماسه كوراوغلی در بین ملل ترك، خصوصا آذربایجان، زنده هست" ( منبع 3 )

اولین باستانشناسانی که لوحه های سومری را در قرن اخیر ترجمه کردند، تاریخدانان یهودی بودند. آنها طبق رسم مرسومشان در تاریخنویسی رعایت بیطرفی را نکرده و با دروغگویی سعی کردند که سومرها را سامی و یهودی معرفی کنند. یهودیان، که اکثر مراکز تاریخشناسی دنیا را قبضه کرده اند، همیشه سعی میکنند که تاریخ تمدن های مختلف خاورمیانه و آسیای میانه را طوری جعل کنند که حقایق و حوادث تاریخی افسانه های تورات را تائید بکنند.

بعدها دانشمتدان و زبان شناسان بیطرف با ترجمه و بازخونی الواح سومری، ادعای دروغین یهودیان را افشا کرده و ثابت نمودند که، زبان سومری هیچ ارتباطی با زبانهای سامی و هندواروپایی نداشته و فقط با زبان ترکی خویشاوندی دارد، و لذا زبان سومری را "پروتوترک"، یعنی پیش ترکی نامیدند. البته تاریخنویسان یهودی دست از دغل بازیهای خود برنداشتند و با تئوریهای دیگری به میان آمدند، از آن جمله: اینکه سومریان بانیان تمدن بشری نیستند بلکه اقوام سامی بنیان تمدن را گذاشته اند؟ و یا اینکه سومرها وارثی در دنیای امروزی ندارند و آنها کلا از بین رفته اند؟ و ...

یکی از این تاریخدانان مشهور یهودی، که سومرشناس معروفی میباشد، ساموئل نواح کرامر samuel noah kramer در کتابهای مختلفش راجع به سومر ها عقاید ضد و نقیضی را ارائه داده است، کرامر در اثری که در سال 1956 در آمریکا چاپ شده " From the tablets of sumer" در بخش 22 نظریه ای خنده داری را ارائه میدهد که عمق غرض و موضع طرفدارانه ایشان را نشان میدهد، او در اینجا مینویسد که، تمدن سومر را یک قوم سامی یهودی؟ با کمک قوم پارس که 6 هزار سال قبل از میلاد از منطقه فارس کنونی به بین النهرین آمده بودند، پایه گذاری کردند و سومرهای وحشی در حدود 5 هزار سال ق. م. از آذربایجان کنونی به آنجا حمله کرده و تمدن آنها را مصادره کردند. البته این تاریخشناس مشهور در همان بخش كتابش یاد آوری کرده است که، ایشان هنوز هیچ مدرکی برای اثبات تئوری خود پیدا نکرده است " ( منبع 1 ). لازم به یاد آوری است که همین یهودیانی از قماش کرامر، همچون گیریشمن و. . .، و تاریخ کلأ جعلی فارسها را نوشته اند، زمان ورود آریائی ها به فلات ایران را 8 صد سال ق. م. نوشته اند، و هیچ مدرک تاریخی آشوری، بابلی، ایلامی و. . به تاریخی دیرینتر از 600 ق. م. اشاره نکرده است. لذا نظریه کرامر در مورد سومر واقعأ افتضاح و پررویی بیش از حد بود و لذا ما در نوشته های بعدی این سومر شناس میبینیم که مجبور به اعتراف شده و نوشتجات قبلی اش را نقض میکند؛ مثلا در کتاب " Inanna ، Queen of Heaven and earth" 1983، صفحه 130، بطور واضح مینویسد که زبان سومرها فرم قدیمی زبان ترکی بود و تصدیق میکند که سومرها پایه گذار تمدن بشری هستند." ( منبع 2 )

مهمترین جشن های رایج در ایران امروزی نوروز، مهرگان ، شب یلدا و ַַַ نیز یادگارهای هستند از سومر ها، به عقیده دانشمندان و تاریخ دانان برای مثال محقق مشهور امریكایی Charles Berlitz در كتاب"مثلث اژدها" و C. F Jean در كتاب"ReligionsumerianeLa" ، و پروفسور S. N. Kramer در كتاب"Mesopotamien، new" این جشن ها اصلا از زمان قبل از مهاجرت سومریان از آسیای میانه در بین آنان و اقوام خویشاوندشان در آنجا رایج بود و با مهاجرت آن اقوام به قفقاز، آنادولی، آذربایجان ، غرب ایران و بین النهرین این رسم و رسوم را همراه خود بدانجا ها نیز بردند و بازماندگان آنان در آسیای میانه تركان بعدی نیز از شمال چین تا شرق دریای خزر همیشه این مراسم را بجا آورده اندַ این جشن ها برای اولین بار در اواسط دوران امپراتوری سلجوقیان بزرگ شروع به رایج شدن در بین اقوام تاجیك، تاتفارس و كرد، كرد. متاسفانه این جشن ها نیز از كینه توزی و تحریفات شوینیسم فارس در امان نمانده و پان فارس هایی كه از راه فرهنگ دزدی مشغول هویت سازی برای قوم موهوم آریا هستند این جشن ها را نیز بی شرمانه بدون هیچ مدركی با استناد به افسانه های شاهنامه به خود منسوب كرده و پیام عشق و صلحی را که این عید ها پیام آور آن هستند را، به نفرت و نژادپرستی آریایی شان آلوده کرده اند.

امروزه هم اگر منصفانه نگاه کنیم، میبینیم که جشنهای باستانی مثل تموز بایرامی = نوروز، چیله گجه سی = شب یلدا، چارشنبه بایرامی = چهارشنبه سوری و. . . در داخل جغرافیای آذربایجان و مردم ترک آنجا؛ پررنگتر، متنوع تر و با شکوه تر از هر جای دیگر، جشن گرفته میشود و این نشاندهنده رابطه کهن و عمیق ترکان با تمدنی است که اجداد سومری آنها پایه گذاری کرده بودند.

سومرها به عنوان بانیان تمدن بشری، خدمات زیادی را به بشریت کرده اند. از جمله كارهای مهمی كه سومریان برای بشریت كرده اند:

آفریدن قانون و اولین بانیان حقوق بشر، اداره جامعه بر اساس قانون، اختراع چرخ، پایه و اساس علوم و صنایع مختلف را گذاشتند كه بعدا توسط دیگران تكامل پیدا كرد، پایه و اساس شیمی، ریاضیات، داروشناسی و ...

تقسیم هر شبانه روز به 24 ساعت و هر ساعت به 60 دقیقه و هر دقیقه به 60 ثانیه، كشف و به كار گرفتن انواع فلزات، اشعار و داستانهای سومر که از لوحه های سومری بازخوانی شده، نشان میدهد که پایه ادبیات را نیز آنها گذاشتند.

اختراع خط اول هیروگلیف و بعدا خط میخی از كارهای دیگر سومریان هست، داریوش هخامنشی 3500 سال بعد، با استفاده از همان خط میخی اختراعی سومرها كتیبه های خود را به سه زبان ایلامی، اكدی و پارسی نویساند.

هنر پیکر تراشی، معماری را بنیان گذاشتند و هنر ساختن مهرهای استوانه ای را آفریدند، که با هنرمندی بی نظیر با اشکالی خیلی ظریف حکاکی شده بودند و بعد از كشیدن آن بر روی لوحه گلی، اشکال آن در کلیت دیده میشد، این هنر بعدها در بین مصری ها و یونانی ها نیز پخش شد.

سومر ها برای اولین بار در تاریخ، برای اداره کشور مجلس شورایی ایجاد کردند، که از دو تالار، تشکیل شده بود، یکی محل ریش سفیدان و دیگری محل جوانان بود. ایجاد سیستم قضایی پیشرفته که برای اولین بار مجرمین بر اساس قانون دادگاهی میشدند. در هر جلسه دادگاه در سومر، 4 قاضی همزمان شرکت میکردند.

در ساحه فلسفه و مذهب نیز سومرها خدمات زیادی را به بشریت کردند. طرز آفرینش انسان، عقیده به دنیای زیرین، قیامت، طوفان نوح، جدایی روح از جسم و انتقال آن به دنیای زیرین به هنگام مرگ، عقیده به خیر و شر، روشنایی و تاریکی و. . .، همه تفکرات فیلسوفان سومری بود که بعدها در بین اقوام سامی پخش شده و الهام بخش کتب مذهبی یهودیان، مسیحیان و مسلمین شده است.

حضرت ابراهیم ساکن سومر بود، که در سال 2050 ق.م. از آنجا کوچ کرد، یعنی زمانی که سومرها بعد از بدست گرفتن دوباره حاکمیت سومر، به سامی ها خیلی فشار میآوردند.

پروفسور woolley كه از طرف دانشگاه پئنسیلوئییا و موزه بریتانیا بعنوان رئیس هیت كاوشگری در شهر اور بدانجا فرستاده شده بود بعد از سالها تحقیق مینویسد"خلق سومر در بین النهرین 2500 سال قبل از مصریان تمدن بشری را بنا نهادند" وی فرضیه قدیمی بودن تمدن مصر را با مدارك قطعی طرد كرده و می نویسد" سومریان در 3500 سال قبل از میلاد مراحل پیشرفته تمدن را پشت سر گذاشته بودند و به مصر، آسیای صغیر، یونان، آشور و غیره راه تمدن را نشان داده بودندַ

لئو پووانت از سومر شناسان معروف مینویسد: از 3000 سال ق م تمدن درخشان شهرهای سومری سامی ها را از شبه جزیره عربستان به خود جذب كرد و آنها بتدریج بخش عمده ای از جمعیت سومر را تشكیل دادند و از 2350 ق م توانستند حاكمیت سومر را به مدت 150 سال بدست بگیرند. اكدها وقتی كه سومرها در 2109 ق م دوباره حاكمیت را به دست گرفتند شدیدا با سامی ها بدرفتاری كرده و در نتیجه عده ای از آنها مجبور به مهاجرت به فلسطین و مصر شدند و تمدن سومر را با خود بدانجا ها بردند و بعدها تمدن مصر ، فنیقیه و تمدن یهودیان را بنا نهادند. یك عده ای نیز در كنار موصل، نینوا، ساكن شده و بعدها دولت آشور را ایجاد كردند. دو قبیله etrusk و سیكول نیز به طرف غرب كوچ كرده و در یونان، كرت، جنوب ایتالیا ساكن شده و تمدنهای اولیه آن سرزمین ها را به وجود آوردند.

رنه گروسه فرانسوی معتقد هست كه سومریان بدون شك تمدن خود را از مردم آذربایجان كسب كرده اند.

هروزنی "B. Hrozny" دانشمند چك، كسی كه برای اولین بار موفق به قرائت و ترجمه لوحه های هیتی شد؛ آذربایجان را اقامتگاه ثانوی سومری ها میداند ( جامعه بزرگ شرق، صفحه 161 )

ساموئل نوح كریمر سومر شناس معروف كه خیلی از لوحه های سومری را ترجمه كرده در كتاب "الواح سومری" صفحه 258 تایید می كند كه سومرها از آسیای میانه و از طریق قفقاز به آذربایجان آمده، و بعد از سكونتی دراز مدت در آنجا، به بین النهرین مهاجرت کرده و در آنجا ساكن شدند. وی ادامه میدهد: سومر ها در ایجاد تمدن آراتتا در آذربایجان و تمدن های باستانی درغرب ایران نقش بزرگی داشتند. آراتتا، 5000 ق م در آذربایجان زندگی میكردند و بعدها از آنجا به بین النهرین کوچ کردند.

چارلز بارنی عالم تاریخ شناس انگلیسی بعد از تحقیق روی آثار پیدا شده از گورتپه و حسنلو در آذربایجان به این نتیجه رسیده كه صنعت فلزكاری اولین بار در آذربایجان شكل گرفته است. ( مجله میراث فرهنگی، سال3، شماره 5، ص 53 )

باستان شناسان دامنه های جنوبی قفقاز را گهواره صنعت فلزكاری دانسته و تایید میكنند كه مواد اصلی در ساخت مفرع یعنی مس و قلع در گنجه استخراج میشده و معادن قلع 7000 ساله این منطقه یادگار آن دوران هست.

ساموئل هوك در كتاب "تاریخ اوسانه در خاورمیانه" ریشه نژادی سومریان را با ساكنین قدیم آذربایجان قوتتی ها، لولوبی ها، سابیر ها، گیلانكاسپی ها و غرب ایران کاسسی ها، ایلامیان یكی میداندַ

هنری فیلد در كتاب "مردم شناسی ایران ، صفحه 175" سكونت سومر ها در آذربایجان و جنوب خزر را ثابت میكند.

پروفسور ذهتابی ( تاریخ قدیم تركان ایران ، جلد 1 ) و محمد تقی سیاه پوش ( پیدایش تمدن در آذربایجان ) نیز با تحقیقات خیلی ارزنده ثابت میكنند كه خاستگاه سومریان آذربایجان بوده است.

فریتز هومئل "Hommel، Fritz"در ترجمه لوحه های سومری، بیش از 300 كلمه تركی پیدا كرد، كلماتی كه اكثرا به همان شكل قدیمی اش در تركی امروزی هنوز هم به كار برده میشود، و لذا هومئل با استناد به كشفیات علمی خود از كتیبه ها و لوحه های سومری، زبان سومری را به عنوان ریشه زبان تركی و "پروتو ترك" معرفی كرد.

"دل هایمزِ ، Dell Hyme" پژوهشگر و زبانشناس وابسته به دانشگاه شیکاگو در بخش انسان شناسی در رابطه با ارتباط ریاضی بین زبانها تحقیقی انجام داده و 200 لغت انگلیسی را در دو زبان "سومری و ترکی " مقایسه کرده است. او در پژوهش چاپ شده‌اش رابطه مشترک این دو زبان را با مشابهت های لغوی موجود اثبات کرده‌است. به این صورت که بعد از 2000 سال گسست از یک زبان مرده ریشه لغات در زبان ترکی امروزی زنده است و مورد تکلم واقع میشود. این همه حقایق و شواهد برای آن ذکر میشود که نظریه های رایج در ایران در مورد زبان کنونی ملت آذربایجان مورد بررسی مجدد قرار گیرد. چرا که عدم امکان دسترسی به اطلاعات و نیز اعمال منافع سیاسی سبب شده اند که یک موضوع مهم علمی در مورد خاستگاه زبان کنونی مردم آذربایجان مخدوش شود و دانش صحیحی به مردم داده نشود.

در کتیبه ای آشوری از سال 716 ق. م. اسم قدیمی کوه "سهند" که در بین اهالی ماد ـ ماننا استفاده می شد، کوه " او آ اوش" و منطقه کوهستانی نزدیک آن " او ایش دیش" آمده است. این دلیلی دیگر بر همزبانی سومرها و قوتتی ـ لولوبی ها میباشد. در زبان سومری "o، u، او" به معنی عدد 10 میباشد که در ترکی امروزی همان کلمه بصورت"اون، on" استفاده میشود. "ایش، ائش" در زبان سومری به معنی عدد3 که امروزه نیز در ترکی به صورت" اوش" استعمال میشود. "دیش" در زبان سومری به معنی "دندانه" و در ترکی امروزی به معنی"دندانه؛ دندان" هنوز هم استعمال میشود. لذا معنی" او ایش دیش" ذکر شده در کتیبه آشوری به معنی" سیزده دندانه" میباشد و امروزه بدان محل "بش بارماخ" میگویند. ( تاریخ دیرین ترکان ایران، ص 874، پروفسور زهتابی )

در لوحه ای سومری از 2100 ق. م.، شاعره ای سومری، به نام " بیدا"، «به معنی یگانه در زبان ترکی باستان"، در شعری که بخاطر فراق از پسرش که در "همدان" زندگی می کرد، سروده است؛ به کلمات و اسامی " کؤر"، " آراز"، " همدان"؛ " ساز"، "تار"، "غم"، "ایل"، " آی"" آد" به همان صورت که امروزه در ترکی آذری رایج است، در آن شعر بکار برده است. پروفسور تاریف آذرتورک، چارلز بارنی، كوردون چایلد، هنری فرانكفرت و م. تقی سیاهپوش ( پیدایش تمدن در آذربایجان ) معتقد هستند، كه سومرها موقع آمدن به بین النهرین كاملا به علم فلزكاری مجهز بودند و فلزات همراه آنان نه فقط شامل طلا و مس بود، بلكه شامل مفرع حقیقی نیز بود، اجداد آنان جایی دیگر، ( كه قطعا آذربایجان بود، چونكه آنجا نخستین پایگاه فلزكاری و گهواره این صنعت شناخته شده است )، یاد گرفته بودند كه مس و قلع را ذوب كنند و مفرع بدست آورند، چون در سومر چیزی جز گل وجود نداشت. سومریان در طول حکومتشان در سومر ارتباط تنگاتنگی با همنژاد های خود در آذربایجان داشته و سنگهای زینتی و مواد لازم برای صنعت فلزکاریشان را از اذربایجان تهیه میکردند، در حماسه گیل قمیش، در یکی از جنگها، گیل قمیش با کمک دوست و همرزمش "enkidu" به جنگ "Huwawa" حاکم در کوهای شمال، یعنی آذربایجان، میروند، تا با شکست دادن او که مانع رسیدن چوب جنگلی و سنگ های گرانقیمت به سومر میشد، بجنگند.

با مطالعه سیر تکامل خط میخی سومری، و با توجه به این حقیقت تاریخی که، سومرها قبل از مهاجرت به بین النهرین، قرنها در آذربایجان زندگی کردند، میتوان با قاطعیت گفت که تمدن سومری ادامه و شکل تکامل یافته تمدن قوبوستان آذربایجان بود. از تمدن قوبوستان، که قدیمی ترین تمدن شناخته شده تاریخ بشریت میباشد هزاران نوشته تصویری باقی مانده و سومرها بعدها این خط تصویری را به خط میخی تکامل دادند. پروسه اختراع خط هزاران سال طول کشیده است و سومرها یکدفعه آنرا اخترا نکردند.

وابستگی و خویشاوندی زبانی و فرهنگی بین مردم كنونی آذربایجان و سومرها خیلی قوی بوده و مورد تایید اكثر تاریخدانان میباشد و خیلی ها مثل" ف. هومئل" زبان سومری را پروتوترك مینامند. من فقط بطور خیلی مختصر به بخش كوچكی از اینها اشاره كردم، و در خاتمه مطلبی را راجع به یك نمونه از صدها مشترکات فرهنگی بین سومریان و تركان، اشاره كرده و مطلب را تمام میكنم، آن هم صنعت موسیقی میباشد اوزان ها و عاشیق ها در فرهنگ تركی جایگاه بخصوصی دارند و در كل تاریخ هزاران ساله تركان اوزان ها همیشه حضور فعالی در بین اقوام ترک داشته اند. فرهنگ، تاریخ، داستانها و حماسه های تركان را، این نوازندگان خلقی، سینه به سینه با صدای دلنواز سازشان زنده نگه داشته اند. قدیمترین ساز تركی كه تا حال پیدا شده در تركستان شرقی و منطقه اورومچی پیدا شده كه قدمتش به 400 سال قبل از میلاد میرسد، ولی قدیمترین پیكره یك اوزان با سازش در دست مربوط به سومرها و در بین النهرین پیدا شده است و مربوط به 2400 ق م میباشد، چیزی كه در نگاه اول، توجه بیننده را به خود جلب میكند، این هست كه كلاه، كمربند وشكل ساز، و مهمتر از آن طرز گرفتن ساز ایستاده و ساز را به سینه میفشارد عینا شبیه اوزان های امروزی آذربایجان و جهان ترك هست. موسیقی اوزانی كه شاخص ترین و قدیمی ترین هنر موسیقی آذربایجان و سایر ملل ترك تبار است، در هزاره های قبل از میلاد در بین سومری ها و ایلامی ها رایج بود و نشانه های بعدی آن در هزاره اول قبل از میلاد در بین ماننا ها، كانقا ها و بعد ها در بین اشكانیان دیده میشود. خاستگاه اصلی و اولیه موسیقی اوزانی حوزه دریای خزر بوده و هنوز هم در آن حوزه رایج می باشد. كتیبه های زیادی از سومر و ایلام به موسیقی اوزانی اشاره میكنند، مثلا: در سال 2250 ق م "كوتیك ایشوسپناك" پادشاه عیلام به اوزان ها حقوق میداد تا شب و روز در جلوی معبد خدای ایشوسپناك بنوازند ( دنیای گم شده عیلام صفحه 68 ).

در سال 2150 ق م ، زمانیكه قوتتی های آذربایجان در بابل حكومت میكردند" گوده" شاه سومری "لاقاش"، كه زیر دست آنها بود، به سرپرست اوزان های شهر دستور میدهد كه پرستشگاه اینانا نه نه، الهه سومری را با نواختن ساز پر از نوای شادی كنند ( تاریخ پیشرفت علمی و فرهنگی بشر، جلد 1، صفحه 558 ). آلات موسیقی زیادی، همچون کمانچه، نی، دهل، چنگ، قووال از سومرها پیدا شده است.

پس میبینیم كه علاوه بر زبان، موسیقی سومری نیز در بین تركان امروزی زنده هست. با توجه و تكیه بر آثار باقی مانده از سومر و تحقیقات وسیع سومر شناسان بطور قطعی ثابت میشود كه سومر ها شاخه ای از تركان باستانی بودند كه درحوالی 5500 سال ق م همراه با دیگر اقوام باستانی ترك، هوری ها، قوتتی ها، سابیر ها، لولوبی ها، كاسسی ها و ... از آسیای میانه به آذربایجان كوچ كردند و سومر ها بعد از زندگی طولانی و تشكیل دولت در آذربایجان به بین النهرین كوچ كرده و با علم و دانشی كه از آذربایجان به همراه داشتند توانستند اولین تمدن بشری را بنا كرده و بزرگترین خدمات را به بشریت انجام دهند.

تركان دنیا ، به خصوص تركان آذربایجان ، به عنوان وارثین حقیقی سومرها به آنان افتخار كرده و همچون فرزندان راستین آنها در راه صلح و خدمت به بشریت هیچ وقت كوتاهی نكرده اند. همچون اجداد سومریشان، آذر بایجانی ها نیز همیشه مقدم مهمانان و تازه واردین به سرزمینشان را گرامی داشته اند، هرچند که بعضی از آنها همچون ارمنی ها و آشوری ها در این اواخر، نمک را خورده و نمکدان را شکسته اند.

1- 1956، From the tablets of sumer، samuel noah kramer
2- 1983 Inanna ، Diane Wolstein، Queen of Heaven and earth" ـ، samuel noah kramer، ص 130

بنای انصاری-اورمیه آذربایجان

بنای انصاری

بنای انصاری متعلق به بابك جعفری بوده كه بعداً به دختر ایشان و همسر سیف‌اله‌خان انصاری می‌رسد و به همین نام شهرت دارد . این خانه در قسمت مركزی شهر و در امتداد خیابان مدنی «2» و میدان گل اوستی ( سرگل) در كوچه بن بست انصاری واقع شده است . با توجه به فرم بنا و كتیبه‌های موجود در كاشیهای تزئینی خانه بین سالهای 1330 و 1334 احداث شده است كه قدمت آن مربوط به اواخر دوره قاجاریه می رسد .

ورودی بنا از جبهه شمالی به حیاطی چهارگوش است . در جبهه جنوبی و اندرونی خانه حیاط دیگری است كه باغ انگور است كه با دیوار خشتی و پایه های آجری محصور شده است . ساختمان در وسط حیاط و باغ و روبه شمال قرار دارد . ورودی های آن از جبهه شمال شرقی و شمال غربی با راه پله های دو طرفه سنگی و طاقهای هلالی آجری است كه به طبقه همكف ، طبقه اول ، اتاق هایی در ضلع شرقی و غربی

، حیاط ، باغ و واحد مسكونی دیگری كه در ضلع غربی این مجموعه است میتوان راه یافت . طبقه همكف بصورت زیرزمین تا ارتفاع 2 متری از سنگ های تراش دار و طبقه اول تا آخر ساخته شده است و بناهای دو ضلع شرقی و غربی بعداً به هسته اولیه الحاق شده اند . مصالح بكار رفته در این مجموعه از سنگ و آجر ، خشت و چینه ، سقف پوشش چوبی و اندود گچ و تخته پوش می باشد . پشت بامها با اندود كاه و گل عایق‌كاری نموده اند . 

دكتر زریاب خویی از دیدگاه دو اندیشمند ایران

دكتر زریاب خویی از دیدگاه دو اندیشمند ایران

 

.

آقای »سید علی آل داود«  مؤلف و ویراستار مركز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی در مقدمه یكی از مقالات خود به نام »نوشته های تاریخی عبدی بیك شیرازی« در خصوص دكتر عباس زریاب خویی نوشته است:

استاد شادروان، دكتر عباس زریاب، از نوادر روزگار بود و قدرش آن چنانكه می‏باید شناخته نشد، حتی اهل پژوهش و تحقیق نیز آنگونه كه در خور مقام و شأن علمی آن علامه دوران بود، از برجستگی‌های او آگاهی كافی نداشتند. مطالبی كه پس از درگذشت وی در نشریات به قلم دوستانو شاگردان او منتشر شد، البته تا حدی به شناساندن زریاب كمك كرد اما به نظر می‏رسد، اهمیت او همچنان مجهول مانده است.در  سال‏های نخستین دانشجویی، به  درك محضر دكتر زریاب در دفتر مجله یغما نائل آمدم، از آن پس در  پاره‏ای از جلسات سخنرانی وی در دانشگاه تهران، حضور یافتم. پس از انقلاب از آنجا كه دكتر زریاب در مؤسسات علمی جدید حضور فعالی داشت، دیدار او آسانتر بود به ویژه،  اواخر كه چند سالی دستیار او در یكی از این سازمان ها بودم، استفاده از محضر فیض بخش او مداوم بود. نشستن در محضر زریاب افزون بر فواید فراوان علمی،  بهره‏ وری از فضائل اخلاقی و انسانی او بود. هر سخنی از زریاب حتی لطیفه‏های او آموزنده و رهگشا بود و هرنكته و خی او اثری جدی و روشنگر بر اذهان اطرافیان باقی  می‏گذاشت. برخوردها و رفتارهای ملاطفت‏آمیز زریاب حتی با كسانی كه با او بر سر مهر نبودند، پندآموز و عبرت‏انگیز بود. او بدون آنكه تظاهری داشته باشد در رفتار خود جوهری انسانی داشت كه حكایت از منشی آزاد می‏كرداق كار او محل تجمع همه همكاران جوان یا استادان نام‏آور و فاضل بود. او حلاّل مشكلات همه و پاسخگوی سؤالات و اشكالات در رشته‏های گوناگون بوددكتر زریاب حافظه‏ای شگفت‏انگیز داشت و ذهن او گنجینه‏ای از خاطرات لطیف و پر مطلب بود و هر زمانی به مناسبت، نكته‏ها بیان می‏داشت. چند سال پیش روزی دكتر سید جعفر سجادی بیتی از منظومه شاعری گمنام خواند و جویای نام سراینده كتاب و محل چاپ آن شد. زریاب بی‏ت‏ها بیت از آن مثنوی را كه بلند و نامشهور بود، خواندن گرفت و بی‏آنكه به ذهن فشار آورد نام شاعر، محل چاپ و سال آن را كه در اوایل مشروطه بود بیان كرد و تعجب و اعجاب حاضران را برانگیخت. به ویژه باید از تسلط زریاب بر اشعار شاعران مشهور یا غیر مشهور عرب زبان س راند.

از خاطرات تأسف بار من در باره استاد زریاب آن است كه روزگاری نیّت آن داشتم تا در محضر او به بهانه تصحیح كتاب »جهان‏آرای« قاضی احمد غفاری ـ كه تألیفی موجز اما دقیق و پر مطلب از تاریخ عمومی به روایت مورخان اسلامی است ـ یك دوره تاریخ جهان اسلام و ایران را نزداو آموزش ببینم، اما كسانی از كوته نظران كم كار كه از تلاش دیگران هم نگران و ناشادند، زریاب را كه موافقت خود را با این خواسته بارها اعلام داشته و نسخ خطی آن كتاب نیز فراهم آمده و شروع كار از هر نظر نزدیك بود، از این اندیشه باز داشتند، اكنون پس از گذشت چندین سال، یاد آن چیزی جز افسوس بر خاطر نمی‏گذارد.***

 بخشی از مقدمه كتاب »بزم آوردی دیگر« تالیف دكتر عباس زریاب خویی، به مطلبی با عنوان »در رثای استاد دكتر عباس زریاب خویی« به قلم استاد »احمد تفضلی«  اختصاص یافته است. آقای تفضلی در این مطلب خود آورده است:

به هیچ باغ نبود آن درخت مانندش

كه تندباد اجل بی دریغ بركندش

زمانی یكی از بزرگان فرهنگ و ادب ایران در ضمن مقاله ای در رثای یكی دیگر از دانشمندان ایران نوشت: »مرگ سایه ای خطاپوش دارد«. من هرگاه یكی از فضلا در می گذرد و سخنان اغراق آمیز دیگران را دربارة او می شنوم و می‌خوانم، بی اختیار به یاد این جملة حكیمانه می افتم و حال كه قلم به دست گرفته ام تا مطلبی در رثای استاد دكتر زریاب بنویسم و به قول بیهقی »قلم را لختی بر وی بگریانم«، با خود می اندیشم كه آیا این جمله در مورد او نیز صادق است یا نه؟ دور از من باد كه بگویم استاد زریاب به دور از خطا بود. اما درست و منصفانه آن است كه بگویم دانش و فضایل اخلاقی او چنان فراوان و فراخ دامن بود كه جای چندانی برای خودنمایی خطاهای محتمل او نمی گذارد.

نوشتن و سخن گفتن دربارة زریاب كار دشواری است. باید جامعیت او را داشت كه دریغا كسی ندارد. نگاهی به آثار پرمعنی و سنجیدة او در فلسفه و كلام و تاریخ و ادبیات و نسخه شناسی و خط شناسی و تبحّر او در زبانهای عربی و آلمانی و انگلیسی و فرانسه شاهد این مدّعاست. من همیشه از خود پرسیده ام كه مگر 24 ساعت شبانه روز زریاب طولانی تر از آن دیگران است كه این همه می داند؟، بعد به خود پاسخ داده ام كه: البته نه، بلكه قدرت ذهن و هوش و حافظة او چند برابر دیگران است. من در ایران و در خارج ایران محضر استادان بزرگ و پراعتباری را درك كرده ام. اما در ایران خود را همیشه شاگرد سه تن از استادانی دانسته‌ام كه هرگز در كلاس درس‌شان ننشسته ام و در معنی مرسوم كلمه شاگردشان نبوده ام و به آنان امتحانی نداده ام و چیزها آموخته ام: شادروان مجتبی مینوی، شادروان دكتر زریاب و استاد عزیزم حضرت اقای محمدتقی دانش پژوه كه خدا به سلامتش بدارد.

با دكتر زریاب در سال 1345 پس از آنكه از آمریكا بازگشته و استاد گروه تاریخ دانشكدة ادبیات شده بود، آشنا شدم. آن زمان من نیز پس از اتمام تحصیلات به ایران آمده بودم با اندامی موزون و خوش سیما و خوشخوی كه در اتاق گروه تاریخ می نشست: »آفتابی در میان سایه ای«. هر كس از او سؤالی می كرد از یك گوشه از تاریخ ایران، و او جواب می داد. در پاسخ هایش هیچ گونه فضل فروشی و تفاخر فضلایی دیده نمی شد.

یك بار دیدن او كافی بود كه هر كس شیفته اش شود. گفته هایش همیشه چاشنی لطیفه ای بجا و ناشنیده داشت. با او آشنا شدم و این آشنایی به زودی به دوستی انجامید.

استاد زریاب به فرهنگ ایران پیش از اسلام مِهر و عنایتی خاص داشت و از این رو نیز مفتخر به برخورداری از لطف او شدم. با آثار استادان  متخصص این رشته آشنا بود و خود مدتی با هنینگ استاد نابغة ایران شناس در بركلی همكاری داشت. در آن زمان هنینگ به دومناش كه یكی از اجلّة علمای ایران شناس فرانسه بود، نوشت كه مرحوم تقی زاده یك دانشمند ایرانی را برای تدریس بدو معرفی كرده است كه درست همانند مینوی است.

هنینگ با مینوی در مدرسة السنة شرقی لندن همكاری داشت و به درخواست او نامة تنسر را كه در تهران تصحیح و چاپ كرده بود، در كلاسی كه پروفسور مری بویس نیز شركت داشت به همراهی هنینگ تدریس كرده بود. بعدها پروفسور بویس ترجمه‌ای انگلیسی از این كتاب را براساس تقریرات این دو استاد كم نظیر فراهم آورد و منتشر كرد و در جای جای آن از هر دو آنان نقل قول كرده است.

هنینگ دانشمندی بود سختگیر و به دست آوردن پسند خاطر او كاری بس دشوار بود. او نابغه بود و از دیگران توقّع نبوغ داشت كه البته انتظار بجایی نبود. با این همه، احاطة علمی بی نظیر زریاب و سازگاری و بردباری و فروتنی او هنینگ را شیفته اش كرد تا آن جا كه از او خواست همیشه در بركلی بماند. اما زریاب كه عاشق ایران بود، بازگشت به ایران و شغل كتابداری مجلس سنا را بر استادی دانشگاه بركلی ترجیح نهاد و به ایران بازگشت. زریاب اینجایی بود.

هنگامی كه به خواست شادروان مینوی »بنیاد شاهنامة فردوسی« تأسیس شد و مقرّر گشت كه شاهنامه براساس نسخ خطی معتبر قدیمی زیرنظر آن استاد علامه تصحیح و منتشر شود، از زریاب دعوت گردید كه در این كار مشاور علمی شادروان مینوی باشد. كم اتفاق افتاده است كه زریاب »نه« گفته باشد، خصوصاً در این مورد كه خواهش از جانب مینوی بود و موضوع تصحیح شاهنامه. زریاب حتی اگر نوجوان دبیرستانی همسایة خانه اش از او وقت می خواست تا اشكالات عربی یا انگلیسی اش را از او بپرسد، با گشاده‌رویی خواهش او را می‌پذیرفت، چه رسد به خواهش شركت در كاری سترگ، همچون تصحیح شاهنامة فردوسی كه همه اش را به دقت خوانده بود و در حل مشكلات آن صاحبنظر بود.

من نیز افتخار داشتم كه همراه دكتر سیدجعفر شهیدی و دكتر علی رواقی در این كار از زمرة مشاوران مینوی باشم. پیش از آن هم دكتر محمدرضا شفیعی كدكنی دانشمند و ادیب و شاعر نامی ایران، در این جلسات مشاوره شركت می كرد و به سبب سفر به خارج از فیض حضور پربركتش محروم ماندیم.

جلسات در محل بنیاد شاهنامه در پشت مجلس شورای ملی در اول خیابان ژاله تشكیل می شد. مرحوم مینوی همان طور كه می دانیم در كار تحقیق سختگیر بود، كوچكترین خطایی را بر نزدیكترین و عزیزترین دوستانش نمی بخشود. برای رسیدن به حقیقت به بحث و جدل می پرداخت و تا قانع نمی شد، هیچ سخنی را از هیچ كس نیم پذیرفت. گاه مباحثات این جلسات به تلخی می گرایید، در این جا بود كه لطیفه گویی و ظرافت طبع زریاب مددكار بود و لبخند بر لبان استاد مینوی می آورد و چهرة غالباً گرفته او را می گشود و به زریاب به مزاح می‌گفت: »من از دست تو چه كنم؟«.

احترام و علاقه و اعتقادی كه مرحوم مینوی بدو داشت، به هیچ كس نداشت، همان طور كه علامه مرحوم تقی زاده مكرراً می گفت: »زریاب مانند فرزند من است« و در كتابی كه به زریاب، در همان سالهای جوانیش هدیه كرده بود، نوشته بود »علامه زریاب خویی«.

چند سالی پس از انقلاب، از اقبال نیك من باز در جلسات علمی بعضی مؤسسات فرهنگی با او شركت می‌كردم و این زمان با مشاوران و متخصصان دیگری كه هر یك به سبب تخصصشان در رشته ای مانند ادبیات فارسی، عربی، تاریخ هنر، فقه، فلسفه و اصول و كلام و حدیث و غیره دعوت شده بودند، اما زریاب برای »همه چیزدانی« اش در مسائل دشواری كه مطرح می شد بی اختیار همه نگاهها به سوی آن نادرة دوران می لغزید و همه گوش خود را آمادة شنیدن سخنان حكیمانة او می كردند كه هرگز به تندی و تلخی آلوده نمی شد. آرام و شمرده و پخته و سنجیده و شیرین سخن می گفت و اگر نظر او را نمی پذیرفتند، بیهوده بر آن پافشاری نمی كرد. دیری نمی گذشت كه همه می دانستند حق با او بود. در این سالها چند تن از جوانان با استعداد از فیض راهنمایی او در كار تحقیق، خصوصاً در زمینة تاریخ و ادبیات برخوردار بودند. با این كه فرصت اندكی داشت، اما با مهربانی ذاتی اش، نوشته هایشان را می خواند و شیوة درست را به آنان می آموخت.

پس از انقلاب، زریاب از دانشگاه كناره گرفت. از آزارها و ایذاهایی كه از جاهلان و كم خردان و حاسدان می دید، هرگز خم بر ابرو نمی آورد. سختیها و مشتقهای روزگار هرگز از بلندی مناعت طبع او نكاست، مانند همیشه خوش می گفت و خوش می درخشید. حتی در واپسین شب زندگیش كه به اتفاق دوست و همكار دیرینش كیكاوس جهانداری در بیمارستان به دیدارش رفتم، در بستر بیماری شعر می خواند و لطیفه می گفت.

استاد زریاب آخرین حلقه از سلسله ای بود كه تقی‌زاده و قزوینی و مینوی از زمرة آن بودند. دانشمندان عدیم النظیری كه هم معارف ایرانی و اسلامی را می‌دانستند و هم با تحقیقات غربی و متدلوژی جدید آشنا بودند. دریغا كه آخرین حلقة این سلسله را از دست دادیم.

ما چه دانیم كه از ما چه سعادت بگذشت

وان تصـــــور نه به اندازة این سینة ماست

آذربایجان :: نگاهی به قتل عام مسلمانان توسط ارامنه

آذربایجان :: نگاهی به قتل عام مسلمانان توسط ارامنه

 

در اواخر قرن نوزدهم تعداد بیشتری از مسیونرهای مذهبی در آذربایجان غربی بویژه شهر ارومیه جهت پیاده كردن اهداف خاص خود ساكن شدند. این افراد كه عموما از مسیحیان روسیه ، فرانسه ، انگلیس و آمریكا بودند سعی می‌كردند فعالیتهای خود را در قالب آموزش علوم دینی ، تدریس زبانهای خارجی و ارائه برخی خدمات عام المنفعه پوشش دهند. ولی در اصل می‌كوشیدند تا مسیحیان منطقه بویژه ارامنه را در قالب تیمهای مسلح سازماندهی كنند.

مسیونرهای مذهبی جهت نیل به مقاصد سیاسی خود ، آشوریها ، ارامنه و جیلوهای مسیحی مهاجر را آلت دست خود قرار داده و اقدام به تعلیم نظامی انها برای اغتشاش‌گری كردند. كه تحریكات ضد ایرانی و اسلامی همین مبشرین منجر به خونریزی و بلایای غیر قابل تصور گردید كه اگر تحریكات مداوم و تقویت مالی و معنوی آنان نبود هرگز مسیحیان ارومیه در اندیشه ایجاد اختلاف با مسلمانان كه سالیان دراز با آنها در صلح و صفا زندگی می‌كردند نمی‌افتادند.

در پی تحریكات ضد انسانی این مسیونرها بود كه در 27 اسفندماه 1296 هـ . ش ( برابر با 17 مارس 1917) ارامنه و آشوریها با هدایت «تیكتین» كنسول روسیه در ارومیه و « شت» رئیس مذهبی مسیونرهای آمریكا در این شهر ، اقدام به قتل و غارت مسلمانان نمودند بطوریكه در طول یك روز نزدیك به ده هزار مسلمان در ارومیه و حومه آن بی‌رحمانه قتل عام شدند. پس از این كشتارها مناطق غربی آذربایجان ایران دستخوش حملات ارمنیان گردید و در شهرهای سلماس ، خوی و ماكو نیز هزاران مسلمان اعم از ترك و كرد قربانی نسل كشی نفرت انگیز ارامنه شدنددر این فاجعه هم ارامنه ارمنستان در كنار این مسیونرهای خارجی قرار داشتند ( تعداد 3000 تن از داشناكها به رهبری آندرانیك در سال 1296 شمسی به سمت شهر خوی حركت كرده و آنجا را محاصره نمودند. آنها قصد قتل عام مردم خوی را داشتند كه به كمك سپاه عثمانی عده‌ای كشته و جمعی دیگر مجبور به فرار شدند و به این ترتیب شهر خوی از دست ارامنه خارج شد.

احمد كسروی در كتاب « تاریخ هیجده ساله آذربایجان در این خصوص می‌نویسد : « روسیان همچنان بدرفتاری مینمودند و آسوریان و ارمنیان به پیشتگرمی آنان بیدادگری بی‌اندازه میكردند و چون كسی بجلوگیری بر نمی‌خاست روزبروز بدی بیشتر مینمودند و هفته‌ای نمی‌گذاشت كه چند كسی كشته نگردد و یكداستان ناگواری روی ندهد.

گذشته از درون شهرها در بیرونها آنچه می‌خواستند دریغ نمی‌گفتند. یكدسته از ارمنیان از قفقاز گریخته و باینجا آمده و بهمدستی جیلوها راهزنی می‌كردند و اگر كسی دست باز میكرد او را میكشتند.»

شهرهای مرند و خوی و سلماس و ارومیه و غیره مورد بی‌رحمترین هجومها قرار گرفت ، ارامنه قره داغ  به پاس همكیشی ، مسلمانان بی پناه و دست خالی را از دم تیغ می‌گذرانیدند . اینان شكم زن حامله را دریده و جنین را به تن بریده پدرش نصب می‌نمودند. مسلمانان به بلای بدتر از جنگهای صلیبی دچار شده بودند. طراحان ارمنستان بزرگ به هر قیمتی كه شده می‌خواستند طرحشان را پیاده كنند.

كسروی در این باره ادامه می‌دهد : « امروز در این كشتار نزدیك به ده هزار تن از مردم بیگناه و از زنان و بچگان كشته گردید. مسیحیان از دمیده بامداد اغاز كرده تاراج و كشتار دریغ نمی‌گفتند و پس از نیمروز هم اگرچه با دستور مستمر « شت» دست از كشتار برداشتند ولی باز تاراج در كار بود.»

و كسروی در آخر اینگونه می‌نویسد « این داستانها چندان دلگداز است كه ما بهتر می‌دانیم ناگفته گزاریم و بگذریم» اما به غم همه این جنایات آنچه در نوشته‌های مدافعان ارامنه آ‌مده است تحریف این حوادث می‌باشد. این تحریفات كه عمدتا از طرف انگلیسها اعمال می‌شود اهداف خاص خود را دنبال می‌كند. در حالی حكایت از مرگ نزدیك به 25 هزار ارمنی و آشوری در درگیریهای آذربایجان ایران دارد كه پس از انفصال قفقاز از ایران و مهاجرت آنان به روسیه تعداد مسیحیان این منطقه به شدت كاهش یافته بود. و كشته شدن 25 هزار مسیحی به معنای مرگ تمام ارامنه و آشوریهای غرب دریاچه ارومیه است. موضوعی كه هرگز صحت نداشته و ندارد و واقعیات تاریخی عكس این را بازگو می‌كند. و در مقابل ارامنه و آشوریها بدلیل حمایت مسیونرها و همكاری داشناكها و مسیحیان با روسیه از تعلیمات نظامی لازم بهره برده بودند كه با شگردهای نظامی خود توانستند مسلمانان غافلگیر را براحتی به كشتار دهند كه قبرهای دسته جمعی مسلمانان آذربایجانی موجود در اطراف شهرهای سلماس و ارومیه حكایت از فجایع ارامنه در حوالی دریاچه ارومیه دارد

مسلمانان آذربایجانی بزرگترین قربانی كشمكش‌های قفقاز

انقلاب 1917 شوروی و جنگ‌های داخلی متعاقب آن مثل هر جای دیگر این كشور ، آشوب و خونریزی فراوانی را در قفقاز به همراه آورد . نمایندگان سیاسی گرجی ، آذری و ارمنی در تفلیس حكومتی تشكیل داده و مستقل از مسكو به اداره امور پرداختند. اما دستیابی به استقلال در قفقاز جنوبی بهای گزافی داشت.

ارامنه كه نه تنها در هیچ نقطه قفقاز در اكثریت نبودند بلكه طبق نوشته « ترمیناسیان» از یك قلمرو مشخص نیز برخوردار نبودند. حزب داشناك مشكل عدم قلمرو ملی را با روش‌های خشن و جنایتكارانه‌ای و با كمك استعمارگران بویژه انگلیس حل كردند . صدها هزار تن در كشتارهای اسفباری كه در سطح گسل ملتهای ترك ، ارمنی و گرجی صورت می‌گیرد جان می‌بازند. شواهد حكایت از آن دارد كه مسلمانان آذربایجان بزرگترین قربانی این كشمكش‌ها هستند « داشناك‌ها كلیه روستاهای آذری نشین ایروان را با خاك یكسان كردند... در ولایت ایروان 211 روستای آذری نشین تخریب و صدها هزار قتل عام شدند و به این ترتیب قریب به 300 هزار آذری ایروان به قتل رسیدند و با نهایت درماندگی خود را به مناطق امنی چون گنجه رساندند تنها گروه اندكی در سرزمین ابا و اجدادی خود ماندند.

این حوادث كه دومین موج درگیری‌های ارمنی ـ آذری در قفقاز بود روابط آذری‌ها و ارامنه را به قدری تیره نمود كه دیگر به هیچ وجه مقدور نبود در اتحاد سه گانه حكومت فدرال قفقاز بتوانند در كنار هم بمانند و لذا این فدراسیون در 26 مه 1918  از هم پاشید و پس از آن سه جمهوری مستقل آذربایجان ، ارمنستان و گرجستان تشكیل شد.»

در این فاجعه اسفبار هزاران نفر از مسلمانان قفقاز خانه و كاشانه خود را رها كرده و آواره كوه و بیابان شدند در همین  رابطه سید جعفر پیشه‌وری در خصوص مشاهدات خود چنین می‌نویسد « من وحشیگری داشناكها را روز 18 مارس 1918 دیدم. در آن روز عده بیشماری از مردم بیگناه مخصوصا ایرانیان بی طرفی را كه در كاروان سراها سوخته و ذغال شده بودند با چشم خود مشاهده كرده بودم... از دیدن جنایاتی كه این مردم بی‌شعور بدون علت اساسی مرتكب شده بودند روان انسان عاصی می‌شد.⁴

ارامنه در 24 مارس شش روز بعد از مشاهدات پیشه‌وری به همراه روسها اقدام به خلع سلاح شبه نظامیان مسلمان كردند و در این نبردها هزاران مسلمان به شهادت رسیدند پس از این مغلوبیت ، باكو وضعیتی اسفبار بخود گرفت چرا كه در این میان بلشویكها و داشناكها اقدام به قتل و غارت در محلات مسلمان نشین كردند.

به این ترتیب ایروان و حومه آن كه عمدتا مسلمان نشین بود از جمعیت مسلمان خالی شد و تبدیل به یك منطقه صرفا ارمنی نشین گردید.

همزمان با ایروان مسلمانان شهرهای قارص، ادهان ، بورچالو و آخاتسیخ نیز كشتار شدند. در این نسل كشی بی رحمانه بیش از 200 هزار مسلمان به شهادت رسیدند. در چنین شرایطی دیگر هیچ علقه ای میان مسلمانان برای باقیماندن در دولت قفقاز وجود نداشت بنابراین دولت موقت قفقاز جنوبی از هم پاشید كه این اتفاق ارامنه را بیش از پیش در حمله به اراضی جمهوری اول آذربایجان تشویق كرد.

در قره باغ، فهم دینی و باور ملی مسلمانان اضمحلال می شود

جمهوری اول آذربایجان پس از 19 ماه حیات در 27 آوریل 1920 با حمله نیروهای 60 هزار نفری ارتش به رهبری «سرگئی كیروف» سقوط كرده و پرچم اتحاد جماهیر شوروی در چنین روز سیاهی برفراز پارلمان ملی جمهوری اول آذربایجان نصب گردید و پنج ماه بعد جمهوری ارمنستان در دوم دسامبر با حمله بلشویكها سرنگون شد. با تصرف قفقاز توسط نظام شوراها و آغاز استیلای مخوف بلشویكها بحران قره باغ فروكش كرد و نهایت در 7 ژوئیه 1923، ایالت خودمختار «ناگور نوقره باغ» در تركیب جمهوری دوم آذربایجان واقع در جمهوری سوسیالیستی آذربایجان شوروی تاسیس شد. اما عطای حق خودمختاری به ارامنه قره باغ و واگذاری بخش مسلمان نشین زنگه زور و شرق دریاچه سیوان به جمهوری شوروی، ارمنستان حقوق مسلمانان آذربایحانی بصورت فاحشی نقض گردید و در مقابل هیچ حقوقی متقابلی برای مسلمانان مقیم ارمنستان در نظر گرفته نشد. پس از شش دهه اختناق توام با تنش های بعضاً خونین میان تركان و ارامنه در ایالت خودمختار قره باغ بار دیگر با پیدایش سستی در اركان امپراطوری شوروی، عفریت كشمكشهای میان مسلمانان و ارامنه افراطی سر از قبر نفرت انگیز خویش برداشت.

ارامنه از نوامبر سال 1987 به دنبال اظهارات تحریك كننده «آگابنگیان» مشاور ارمنی الاصل گورباچف، آخرین دبیر كل شوروی، در برابر دولت باكو سر به شورش برداشتند، یكسال بعد كشتارهای خونینی را علیه مسلمانان ساكن قره باغ به عمل آوردند. بطوریكه در 20 فوریه 1998 نمایندگان ارمنی مجلس محلی قره باغ بی اعتنا به مخالفت نمایندگان مسلمان، الحاق قره باغ به ارمنستان اعلام كردند.

داشناكها برای اجرا مقاصد خود نیازمند جاری شدن خونهای بی گناهان بودند كه می بایست جهت آ‌غاز درگیریهای نژادی در اسرع وقت بر زمین ریخته می شد بطوریكه حتی زلزله مخوف در شمال ارمنستان هم نتوانست وقفه ای در تندرویهای پان ارمنیستها و داشناكها ایجاد كند.

از نكات قابل توجه زلزله شهر «اسپیتاك» اخباری بود كه در روزنامه های ماه دسامبر 1998 و ژانویه سال 1989 در شهر پراگ پایتخت جمهوری چكسلاواكی سابق درج گردید. و خشم و نفرت جهانیان را برانگیخت امدادگران كشور مذكور كه با خود سگهای تربیت شده ای را به همراه داشتند متوجه بی قراری تعجب آور این سگها در مجاورت لوله قطور و طویلی می شوند كه در یكی از مناطق زلزله زده به حال خود رها شده بود این امدادگران پس از بریدن لوله در درون اینها دهها جسد از نونهالان و كودكانی را پیدا می كنند كه در حال تعفن هستند با انتشار این خبر مشخص می شود كه این افراد كودكان بی گناه و معصوم مسلمان هستند كه از آغوش مادران خود توسط داشناكهای جنایتكار دزدیده شده اند.

با آغاز سال 1989، ارامنه ارمنستان و قره باغ اقدام به قتل و غارت مسلمانان ساكن این مناطق كردند. به دنبال این اقدام بیش از دویست هزار تن از مسلمانان مقیم ارمنستان بصورت مشقت بار، مجبور به ترك خانه و كاشانه خود شدند. و در قره باغ مسلمانان غافلگیر شده و گروه گروه توسط ارامنه تندروی این ایالت سلاخی شدند.

و حادثه غم انگیز دیگر فاجعه 26 فوریه 1992 شهر خوجالی می باشد كه فقط عطفی در جنایتهای سازمان یافته علیه بشریت محسوب می شود كه در این حادثه هزاران نفر از مسلمانان مظلومانه با حیوانیت تمام قتل عام شدند.

ابعاد مختلف و نتایج این فاجعه ضد انسانی قابل بیان نیست و تنها می توان از این بررسیها به عنوان «جستجوی سیاه» نام برد در این قتل عام و نسل كشی 613 نفر از اهالی بی دفاع شهر خوجالی كشته شد. كه از این تعداد 106 نفر زن و 83 نفر كودك بودند.

1275 نفر به اسارت در آمدند و 150 نفر هم مفقود شدند. طبق برخی قرائن و شواهد اعضای بدن برخی از این اسرا در اقدام جنایتبار دیگری در بازارهای غیر قانونی پیوند اعضا در اروپا به فروش رسیدند. 560 نفر از قربانیان تحت شكنجه كشته شده و اجساد برخی از آنها مثله شد (5)

اما جنایت ارامنه در خوجالی، آخرین جنایت رژیم نژادپرست ایروان علیه مسلمانان آذربایجان نبود بلكه هنگام سقوط شهرهایی چون شوشا (9مه1992)، لاچین (17 فوریه 1993)، خارموت (21 فوریه 1992)، قوبادلی
(31 اوت 1993)، زنگیلان (6 آوریل 1993)، جبراییل (18 اوت 1993)، آقدام (23 جولای 1993) نیز تكرار شد بگونه ایكه تاكنون نزدیك به 25 هزار آذربایجانی شهید، 5/1 میلیون نفر آواره و 20 درصد از خاك جمهوری آذربایجان توسط ارمنیان اشغال شده است.

بدین وسیله امروزه در قره باغ بسان فلسطین اساسی ترین و مهمترین رشته پیوند انسانی ما یعنی فهم دینی و باور ملی كه از آغاز زندگی تك تك ما با ما بوده دچار از هم پاشیدگی شده است. دو زخم عمیق جهان اسلام یعنی قره باغ در جهان ترك و فلسطین در جهان عرب یكی بدست مزدوران ارمنی دیگری صهیونیزم در حال نابود كردن كیفیت معنوی و تلقیات فكری اجتماعی ما طراحی شده است. هر دو را عزیز می شماریم و رهایی هر دو را مد نظر قرار دهیم.

اما به رغم این جنایت آنچه كه در كتابها و مقاله های مدافعان ارمنی آمده  است تحریف حوادثی است كه بوقوع پیوسته است دولتمردان ارامنی ابتدا سعی در انكار اكثر جنایات انجام داده خود بودند كه كم كم زیر فشار افكار جهان و وجدانهای منصف كم كم به جنایاتی در شهر خوجالی و امثالهم اعتراف كرده و در نهایت برخی از این آقایان با قضاوت هرچه تمام ضمن پیش كشیدن عقده های تاریخی خود از جمله شكست ارامنه در جنگ باعثمانی در سال 1915 قاتلین و مصوبین فجایع علیه مسلمانان را بسان قهرمانان ملی خود ارزش و بهاء دادند ولی لكه ننگ جنابات انجام شده و حمایت آنان از جنایت آفرینان تا ابد در كارنامه آنان ثبت خواهد شد.

http://khoyoghli.persianblog.ir/post/11/

حكیم قوبولی

محمد بن عبد الصبور خوئی تبریزی معروف به؛ حكیم قوبولی

نویسنده: سلطان القرائی، جعفر

 

محمد بن عبد الصبور خوئی تبریزی معروف به؛ حكیم قوبولی در خوی متولد شده بود و در تبریز اقامت داشت، درعلم طب ماهر و یكی از بزرگان اطبّای عصر خود در ایران بود. از علوم دینیّه و فنون ادبیّه بهره وافی داشت، مردی كار كرده و عالم پر مایه بود، اوقاتی كه در اصفهان به تحصیل اشتغال داشت، گرفتار مرض هائل شقاقلو گردیده، پایش را بریدند. ابتدا در رشته علوم دینیّه كار می‌كرد، می‌خواست در زمره عالمان دین باشد، وقوع این حادثه، وضع كارش را عوض كرد، به تحصیل علم طب تمایل یافت و با سعی فراوان به كسب فنون طبّیّه پرداخت تا طبیب معروف زمان خود گردید. پایش كه بریده شد به جای آن، پای چوبین كه روی آن را با چرم پوشیده و به صورت چكمه آورده بودند، نهادند، به سختی و به مددكاری آن پای چوبین تردد می كرد، بعدها كه شهرت یافت و به حلقه اطبّای بزرگ درآمد به حكیم قوبولّی معروف شد و قوبول عبارت از همان نوع پای چوبین است و موجب شهرت همین.

محسن میرزا میرآخور فرزند عبداللّه میرزا پسر فتحعلی شاه قاجار در منشآت خود آنجا كه از درد پای خویش شكایت می كند می‌نویسد:

»...پای لنگ است و حوصله تنگ، خیالات پریشان چون خیالات صاحب چرس و بنگ، با این همه عجب از دوست و دشمن، مرد و زن، پیر و جوان، سیاه و سفید، كنیز و غلام، خرد و بزرگ، تاجیك و ترك، عارف و عامی، مكّی و شاهی، هاشمی یا هشامی، مرض را از تمام تمارض فرق نمی كنند یقین دارند كه من در باغ عباس‏آباد با خاطری شاد به زیر نارون و سرو آزاد با پای لنگ به آهنگ: (جائی كه سرو بوستان با پای چوبین می چمد) با ملامحمّد قبلّی رقص لكزی می كنم یا با شیخ نجفقلی چوله و حسین خان نظام الدوله دستمال به دست گرفته چوبی می كشم...«.این تلمیح ملیح محسن میرزا كه معاصر و شاید مصاحب و معاشر ملامحمد است دلالت صریح دارد كه ملامحمد با پای چوبین كه قوبول باشد، حركت می كرده و پای صحیح و سالم نداشته است.

دكتر سید محمد خان پزشك معروف عصر ما كه با خاندان حكیم قوبولّی خویشی و پیوستگی دارد از مرحوم میرزا جبار خان ارفع الحكما پسر میرزا علی اشرف پسر ملامحمّد حكیم قوبولّی روایت كرد كه او می‌گفت: »پای جدّ مرا به علت شقاقلوس بریده بودند با قوبول یعنی با پای چوبین رفت و آمد می‌نمود، آن است كه در میان مردم معروف به حكیم قوبولّی شده بود«.

من هم كسانی را در تبریز دیدم كه همین حال را داشتند و با پای چوبین در كوچه و بازار تردد می نمودند و مردم آنها را با وصف قوبولّی توصیف می‌كردند و چنانكه پیش از این گفته شد مراد از قوبول پای چوبین است كه روی آن را با چرم پوشیده، به صورت چكمه می‌آورند.

قوبول بضمّ اول و ثالث و سكون لام در آخر و واو حاكی از ضمه ماقبل، تركی است، در تبریز به همان معنی و به معنی تیركش و غلاف اسلحه كمری دوره قدیم و ظرف باروت و همچنین به ظروف لوازم و اسباب تنباكو كشی كه از چوب ساخته و روی آنرا با چرم می‌پوشند، اطلاق می‌شود و معنی ظریف علی الاطلاق در تمام مصادیق این لغت مندرج است. در تركی عثمانی»قوبور« و در چغتائی »قوپور« خوانند(1) و شاید اصل »قوبول« نیز »قوبور« بوده و با اضافه »لی« به آخر آن را به لام تبدیل كرده به ادغام »قوبولی« خوانده‏اند. در تركی در بعضی موارد، را و لام جا عض می كنند.لفظ »لی« در مورد بحث افاده مالكیّت می كند.

میرزا محمد علی خان تربیت در دانشمندان آذربایجان زیر عنوان »حكیم قبلّی« می نویسد كه: »...بدین عنوان (یعنی عنوان قوبولّی) بدان جهت شهرت یافته است كه همیشه با قبل و منقل حركت می كرده و عشق زیادی به غلیان داشته است...«.

میرزا محمدعلی مدرس خیابانی رحمه‏اللّه نیز زیر عنوان »حكیم قبلّی مولانا محمد« می نویسد كه: »...از آن رو كه به قلیان عشق مفرطی داشته و هر جا كه رفتی اسباب چای و قهوه و قلیان را كه در آن زمان متعارف و در اصطلاح آذربایجانی ها به قبل (با دو ضمه) منقل معروف بود به همراه خود بردی، به همین عنوان قبلّی(با دو ضمه و تشدید لام) شهرت یافته...«.

مرحوم تربیت مرجع نشان نمی دهد و معلوم نیست كه او این مطلب را از كجا و از كدام مأخذ روایت می‌كند.

مرحوم مدرس خیابانی به اطلاعات خارجی محول می كند و كاری با صحّت و سقم آن ندارد. در هر حال به موضوعات استحسانیه و مجعولات تاریخیّه اشبه است و ما حقیقت مطلب را از قول نوه صاحب ترجمه نقل و با نوشته مرحوم محسن میرزا میرآخور مؤكّد ساختیم و اهل البیت ادری بما فیه.

صاحب المآثر و الآثار (2 ) شرح حال مختصری از او آورده می گوید: »ملامحمد قبلّی حكیم باشی حضور مبارك بود (یعنی ناصرالدین شاه قاجار) و در علم تشریح كتابی مشروح نوشته و مطبوع افتاده (3 )«. سال تولد و وفات وی معلوم نشد، دوره سلطنت فتحعلی شاه قاجار و محمد شاه را به پایان رسانده و پاره‏ای از ایام سلطنت ناصر الدین شاه را درك كرده است. از تألیفات وی كه تا امروز به نظر نگارنده رسیده، رساله »تعلیم نامه« است در عمل آبله‏كوبی كه متن فارسی آن با انشای او است. این رساله به امر نایب السلطنه عبّاس میرزا در غره شوال سال 124به زبان فارسی انشا و در سال 1245 به سعی و اهتمام علی پسر حاجی محمد حسین تبریزی معروف به امین الشرع در 56 صفحه با حروف سربی در تبریز به طبع رسیده است. عنوان رساله به نام فتحعلیشاه قاجار است، در دیباچه پس از مدح نایب السلطنه عباس میرزا در كیفیت ایجاد و اختراع آبله‏كوبی با مایه آبله‏گاوی و سبب وصول این اختراع جدید از مملكت انگلیس به ایران بحث می كند و در باب اهتمام و اصرار نایب السلطنه به تعمیم آبله‏كوبی كه چگونه برای رفع وحشت مردم و تشویق و جلب رغبت آنها ابتدا در اولاد خود و امیر زادگان، این عمل جدید را بهر برده و بعد به وسیله حاجی بابا در اطفال رعایا و توده مردم اجرا نموده است به تفصیل سخن می‌گوید. اجمالا فواید تاریخی دارد و حاوی مطالب سودمند است و با وجود اختصار از نظر تاریخ درخور دقّت.

دیگر كتاب مفصل و مبسوطی است در علم تشریح و فواید طبّیّه موسوم به»انوار ناصریه« و آن روی سه كتاب وضع شده با این ترتیب:

 كتاب اول ـ در تشریح و مصوّر و اشكال تشریحیّه.

كتاب دوم ـ بحث در امور طبیعیّه طب جدید.

كتاب سوم ـ بحث در معالجات.

مؤلف این كتاب را در ایّام سلطنت ناصر الدین شاه قاجار تألیف نموده است و آن را در سال 1272 به دستور ناصر الدین شاه به طبع رسانیده‏اند. مصور با تصاویر و نقوش تشریحیّه و با چاپ سنگی است. در پشت ورق اول نام مؤلف را با عنوان: »میرزا محمد حكیم باشی كل حكمای ایرا« آورده‏اند و فضایل علمی او را بسیار ستوده‏اند و هم در آن صفحه كتاب را به نام »تشریح البشر و توضیح الصور« خوانده‏انمرحوم تربیت در دانشمندان آذربایجان این سه كتاب را نیز در ضمن تألیفات وی آورده و بحث موجزی در معرفی آنها نموده است:

1ـ خلاصه عباسی به نام نایب السلطنه عباس میرزا.

2ـ مجمع الحكمتین به نام محمد شاه قاجار.

3ـ ترجمه قصیدة بانت سعاد به فارسی و در مقابل هر بیتی از آن یك رباعی.

در نقشه‏ای كه به سال 1297 هجری قمری برای شهر تبریز ترسیم  در مطبعه كربلائی اسد آقا باسمه‏چی در تبریز چاپ گردیده است در ضمن اسامی بعضی ابنیه و عمارات محلّه امیر خیز، كاروانسرائی به نام »كاروانسرای حكیم قوبولّی« معرفی می شود كه علی الظاهر از مآثر این حكیم ت.

دكتر سید محمدخان می گوید كه: او را پسری بود به نام میرزا علی اشرف، او نیز طبیب بود، شهرت و وجاهت پدر در كارش تأثیر بزرگ داشت. میرزا علی اشرف 5 پسر داشت:

1ـ معاون نظام هدایت (متوفی در 1311 شمسی)، به مشاغل دیوانی می‌پرداخت، در یكی از دوایر دولتی كار می‌كرد.

2ـ میرزا خلیل خان ملقّب به مشاور السلطان(متوفی در 1316 شمسی)، وقتی در تبریز كارگزار بود.

3ـ میرزا جلیل خان ملقّب به ناصر الحكما (متوفی در 1307 شمسی)، طبیب معروف بود.

4ـ میرزا جبار خان ملقّب به ناصر الحكما (متوفی در 1327 شمسی) طبیب معروف و از شاگردان طب دار الفنون تبریز بود به طهران نیز رفته و افتخار شاگردی دكتر محمدخان كفری كرمانشاهی را هم داشت.

5ـ میرزا غفّارخان ملقّب به شهاب لشكر (متوفی در 1322 هجری قمری)، در دربار شعاع السلطنه به سر می برد.

فعلا جمع كثیری از نواده‏های مرحوم قوبولّی در تبریز ساكن و از آنان‏اند آقایان نصرت‏اللّه‏خان شهاب لشكر و فتحعلی‏خان جوانبخت و منصورخان پاورقی:

 (1) ـ لغت چغتائی و تركی عثمانی، تألیف شیخ عثمان بخاری، رسملی قاموس عثمانی و الدراری اللامعات دیده شودـ

 (2) ـ این كتاب در سال 1306 تألیف شده است.

(3)ـ گویا مراد »انوار ناصریه« است.

برگرفته از: مجله دانشكده ادبیات و علوم انسانی تبریز »بهار 1351 ـ شماره 101.صفا

منبع:وبلاگ هفته نامه اورین خوی

سایین‌قالا--شاهین دژ

سایین‌قالا آدی بیر سیرا عالیم‌لرین فیکرینجه شاهین‌دژ آدینین عربلشمیشی دیر.همین عالیم‌لر و یا بو فیکیرده اولانلار اؤز اثرلرینده بو شهرین آدینی "صائین قلعه" شکلینده یازیبدیرلار. آنجاق بیز سایین‌قالا آدینین دوغرو اولدوغونا ایناناراقدان سایین‌قالاـ‌نین بیرینجی بؤلومونو یعنی "سایین" سؤزونو اورادا یاشایان تورک‌دیللی خالقلارین دیلینده اولان سایین سؤزو ایله علاقه‌لی اولدوغونا اینانیریق. بو سؤزون آنلامینی: پاک،محترم،بؤیوک‌و(عزیز=سارسیلماز=شکست ناپذیر)و اولو دئمک دیر. ایکینجی بؤلومو "قالا:قلعه"(قالاماق فعلیندن قوپوما بیر سؤز دیر و آنلامی اوست‌ـ‌اوسته ییغماق:انباشتن دیر. بیلدیگینیزه‌گؤره قدیم قالالار داشلارین اوست‌ـ‌اوسته‌ قالانیلماسی ایله یاپیلیردی.) کیمی نظره آلساق، بیر یئرده مقدس قالا، احتراملی و قوجامان قالا(قلعه‌مقدس) وسارسیلماز(شکست ناپذیر)قالا سؤزو اورتایا چیخاجاق دیر.

سایین قالا بؤلگه‌سی اورمو گؤلونون جنوبوندا یئرلشن ان قدیم یاشاییش مرکزلریندن اولوبدور. ایلکین آراشدیرمالارا گؤره سایین قالا‌نین اون مین ایللیک بیر تاریخه مالیک اولماسینا راغمن اونون تاریخی حاقدا هله بو گونه کیمی علمی شکیلده هرهانکی بیر اثر ایشق اوزو گؤرمه‌ییب. دوشونورک اونلارجا باستانی تپه و قدیم اینسانلار طرفیندن سیغیناجا چئوریلن ماغارا، آرخئولوژیک قازینتی‌لار لا آراشدیریلمالی و قدیم تاریخیمیزین قارانلیق صحیفه‌لری، اورتایا چیخان یئنی بلگه‌لرله ایشیقلانمالی ‌دیر. سایین‌قالا‌دا داغیلماق تهلوکه‌سی ایله ال‌به‌یاخا اولان تاریخی آبیده‌ و تیکیلی‌لرین بیر قیسمی‌دا ایسلامدان سونرایا عایید دیر. ائلخانلی، آغ‌قویونلو، قاراقویونلو، صفوی و قاجار دؤوروندن گونوموزه قده‌ر آیاق اوسته قالماغی باشاران اونلارجا بیناو تیکیلی همیده بو بؤلگه‌نین موختلیف تاریخی دؤورولرده اؤلکه یؤنتیجی‌لرینین دیققتیندن یان کئچمه‌مه‌سیندن خبر وئریر.

جیغاتی (زرینه رود) چایینین شرقی ساحیلینده تیکیلن قوجامان سایین‌قالا شهرینین دنیز سوییه‌سیندن اولان یوکسک‌لیگی(ارتفاع از سطح دریا) 1360 متره چاتیر. بو شهریستان 2097 کیلومتره‌لیک بیر مساحته مالیک دیر. ایداره‌چیلیگی 2 بؤلمه‌دن(بخش مرکزی و بخش کشاورز) عیبارت اولان بو شهریستانین وار اولان کندیستانلاریندان اوچو مرکزی بؤلمه‌یه، ایکیسی ایسه کئشؤوور (کشاورز) بؤلمه‌سینه عایید دیر. مرکزی بؤلمه‌یه عایید کندیستانلار: ماحمودجوق (محمودآباد)، هولاسوو صافاخانا آدلارینی، کشاورز (کئشؤوور) بؤلمه‌یه عایید کندیستانلار: کئشؤوور مرکزلی کشاورز و سِئوری مرکزلی چهاردولی آدلارینی داشییرلار.

13کندی بوشادیلمیش، توپلام 175 کندی اولان سایین قالا شهریستانینین جمعیتی، 1375جی ایلین نفوس ساییمینا(سرشماری) گؤره، 104598 نفردن عیبارت اولدوغو بیلدیریلمیشدیر. آرتیرماق لازیم دیر کی سون ایللرده کئشؤوور (کشاورز) و اَجیرلی (آجرلو)یه باغلی 57 کندین ایداره‌چیلیگی قوشاچای (میاندوآب) شهریستانینا وئریلیب دیر. بو قوپوش، ایران میللی آمار مرکزینه باغلی اولان سایت‌ـ‌ین وئردیگی آمارلاردادا اؤز عکسینی تاپاراق، 1385 جی ایلده بو شهریستان نفوسونون 89359 نفره چاتماسیندان خبر وئریر.

سایین قالا شهریستانینین توپلوم‌قاریشیمی(ترکیب جمعیتی) بیر نئچه کورد کندین خاریجینده، آیری‌ـ‌آیری سوُیدان، دئییشیک‌ـ دئییشیک بوُی‌دان او جومله‌دن: چهاردولی، زعفرانلو(زاخورانلی)، موسولانلی و ساییره‌دن موتشککیل اولدوغو حاقدا بونودا آرتیرماق گره‌کیرکی بو شهریستاندا چوخونلوغون(اکثریت) دیلی آذری‌تورکجه‌سی دیر اوسته‌لیک آدینی چکدیگیم بویلاریندا (تیره، اقوام) بیربیری ایله اولان ایرتیباط دیللی آذری‌تورکجه‌سی دیر. بو شهریستانین ان بؤیوک کوتله‌سی شیعه مذهبینه، میللیت‌جه چوخو کورد اولانلارسا سّنی مذهبینه اینانان مسلمانلاردان دیرلار.یئردن قالان بؤلومو ایسه زرتشت، کلیمی و مسیحی دیرلر.( مسلمان: 99.89% ـ زرتشت: 0.03% ـ کلیمی و مسیحی: 0.08 %)

سایین قالانین اقلیمی حاقدا بو قده‌ر دئمک اولارکی اورتالاما ایللیک 331 میلی متره‌لیک یاغینتیسی ایله یای‌ـ‌یین ان قیزمار چاغلاریندا صیفیردان یوخاری 36 درجه‌دن اوسته قالخمایان، قیشین ان سرت و دوندوروجو گونلرینده ایسه صیفیردان آشاغی 15 درجه‌دن آلتا یئنمه‌ین نیسبتن قورو، مولاییم و بیر سؤزله اورتا اؤلچولو بیر هاواسی واردیر.

سایین قالانین سایا گلمه‌ین داغلاریندان بیر نئچه‌سینین آدی و یوکسک‌لیگی بونلاردان عیبارت دیر:

اؤکوز اولان : سایین قالانین 34 کیلومتر شمال شرقینده یئرلشیر و 2917 متر یوکسک‌لیگی دیر.

اؤته داغی:  : سایین قالانین 25 کیلومتر جنوب شرقینده یئرلشیرو 2550 متر یوکسک‌لیگی دیر .

اوزون دره: سایین قالانین 21 کیلومتر جنوبوندا یئرلشیر و 2698 متر یوکسک‌لیگی دیر .

تکه قیه سی: سایین قالانین 29 کیلومتر شمال شرقینده یئرلشیر و 2710 متر یوکسک‌لیگی دیر.

خسروخان داغی: سایین قالانین 14 کیلومتری جنوب شرقینده یئرلشیر و 2429 متر یوکسک‌لیگی دیر .

سابلاخ داغی : سایین قالانین 17 کیلومتری شمال شرقیینده یئرلشیر و 2492 متر یوکسک‌لیگی دیر .

سوفره سالان داغی: سایین قالانین 21 کیلومتری شرق یئرلشیر و 2710 متر یوکسک‌لیگی دیر.

قازما داغی : سایین قالانین 29 کیلومتری شمال شرقیینده یئرلشیر و 2775 متر یوکسک‌لیگی دیر .

ماحمود خان داغی : سایین قالانین 27 کیلومتری شمال شرقینده یئرلشیر و 2610 یوکسک‌لیگی دیر.

یای قاری: سایین قالانین 36 کیلومتری شمال شرقینده یئرلشیر و 2941 متر یوکسک‌لیگی ایله بو شهریستانین ان هوندور داغی حساب اولونور.

آینالی بی:سایین قالانین 26 کیلومتری شمال شرقینده یئرلشیرودمیرچی آدلی بیر کندین یانیندادیر

پیرمحمد داغی: قالانین 29 کیلومتری شمال شرقینده یئرلشیروقره قیه کندینین یوخاری طرفینده دیر

قره داش:سایین قالانین ان اوجا داغی دیر کی سایین قالانین 32کیلومتر شرق یونونده یئلشیر

سایین قآالا شهریستانینی2ن دؤرد بیر یانی دیققت‌چکیجی تپه‌لر له دولودور. یئرلی اهالی آشاغیدا بیر نئچه‌سینین آدی چکیله‌جک اولان تپه‌لرین، قدیم اینسانلار طرفیندن تؤکولدویونون اینانجیندادیرلار : یاریم قالا تپه سی، قره داش تپه‌سی، داوشان تپه،  خانیم جان تپه‌سی، ساری کمر تپه‌سی، لومبه تپه، کول تپه و...

سایین قالا‌نین تایسیز طبیعتی، درمان و صنعتده ایشله‌نن جئیر(وحشی)بیتکی‌لرین او جومله‌دن: شیرین‌بیان، یارپیز، ماهمیزلالا، شووه‌رن، باغایارپاغی، کهلیک‌اوتی، بویمادرن، داغ‌مرزه‌سی، گَوَه‌ن، کیتیرگه و سایره‌نین هارداسا هر بیریئرینده گؤیرمه‌سینه سبب اولور. همن‌همن هر یئرینده راست‌گلینن داغ آغاجلاریندان دا جئیر بادام، یئمیشانین و ایت‌بورنونون آدینی چکمک اولار.

1375جی ایلین آمارلارینا گؤره سایین قالا شهریستانینین وئریملی تورپاقلاریندان ایستئحسال اولونان چئشیدلی اکین محصوللارین چکیلری بونلاردان عیبارت دیر: بوغدا(46505 تون) ـ آرپا(229 تون) ـ یئم(75562 تون) ـ قند چوغوندورو(12826 تون) و... هابئله بو شهریستان، غربی آذربایجان ایالتی سویه‌سینده مالدارلیق ساحه‌سینده‌ده چوخ قاباقجیل گؤرونور، ائله‌کی بو ایالتین مال‌ـ قارا بسله‌ین واحیدلرینین یوزده‌ـ‌اون‌بیری(11%) بو شهریستاندا چالیشیر بو بیرحالدا‌ دیرکی بو شهریستان بوتون استان مساحتینین تکجه 7.6% ـینی اؤزونه ایختیصاص وئریر.

سایین قالانین ایقتیصادی دورومو(وضعیتی) هئچ‌ده اوره‌ک آچان دئییل. طاغوت دؤورونده بوتونلوک‌له یادیرغانان بو بؤلگه، ایران ایسلام اینقیلابیندا هابئله 8 ایللیک مقدس مودافیئه ایللرینده دَیرلریمیز اوغروندا بوتون جانلاـ مال‌لا ووروشدوغو هرکسه بللی دیر.اودورکی دوشونوروک کی بو قهرمان خالقین پایی بو قده‌رده اولمامالی دیر.

ایران ایسلام اینقیلابینین برکتی سایه‌سینده اؤلکه‌میزین باشا‌ـ‌باشی ایله یاناشی سایین قالاـ‌دا دا چوخلو ایشلر گؤرونوبدور. طاغوت دؤوروندن سونرا سایین‌قالادا اولان ایشسیزلیگی اورتادان قالدیرماق اوچون بیرسیرا یئرلی‌لرین‌ه مادی یاردیملارینی نظره آلماق شرطی‌ایله صنعتی شهرک تیکیلدی(تاسیس:1375 سهامی خاص) .بو صنعتی شهرک ایشسیزلیگی نسبی اولارق آرادان آپارماقلا یاناشی همیده یئرلی‌‌لرین ایش‌تاپماق اومودو ایله اورمیه،تبریز،تهران و دیگر شهرلره اولان کؤچلرینی جیددی شکیلده اؤنلدی. آمما داها اؤنملی اولان مساله بودورکی بؤلگه‌نین پوتانسییل چیخارلاری توریست صنعتینه آرتیق‌راق دیققت یئتیرمگی طلب ائدیر.

داها چوخ اکین‌چیلیک، مالدارلیق و ال‌ایشلری ایله کئچیملرینی ساغلاییرلار، سایین قالالی‌لار. یئری گلمیشکن سایین قالا‌دا یایقین اولان ال‌ایشلری باره‌سینده بیلدیکلریمی سیزلره چاتدیریم: اؤلکه‌میزین بو بؤلگه‌سی ان قدیم دؤورولردن قالما ال ایشلرینی قورویاراق بوگونه کیمی گتیریب چیخارمیشدیر. بونلارین باشیندا گله‌نی افشار خالچالاری دیر. خالچا، کیلیم، کئچه، بزه‌کلی و ناخیش‌لی یون جورابلار، الجک‌لرو... بو شهریستانین ال‌ایشلری ساحه‌سینده باشلیجا ایستئحصال‌لاریندان ساییلیر.

سونوندا بو بؤلگه‌ده‌ یاشایان اینسانلارین یاشام‌طرزی و مدنییتی حاققیندا بونودا دئمک لازیم دیر کی بو ساحه‌ده هر نه‌قده‌ر آراشدیرما آپاریلسادا، بو بؤلگه‌نین فولکلورو توپلانیلسادا زنگینلیگیندن دولایی یئنه‌ده بوشلوق وگؤروله‌سی ایشلر آغیرلیق باساجاق دیر . او اوزدن فولکلور ساحه‌سینده چالیشان اینسانلارین دیققتینه چاتدیرماق لازیم دیر کی فولکلور باخیمیندان سایین قالا قده‌ر زنگین و بوگونه‌کیمی دیرلندیریلمه‌میش قالان ایکینجی بیر بؤلگه‌نین آدینی چکمک مومکون دئییل.

سؤزومون ثبوتوندا تکجه بیر کندده(سِئوری کندینده) عادیجا خالقین دیلینده گزیشن و گونده‌لیک ایشله‌نن سؤزلردن اؤرنک‌لر گتیرمک‌له بو سؤزلرده یاتان گؤزه‌للیگین فرقینه‌واراراق، بؤلگه‌نین فولکلور آچیدان نه‌قده‌ر بیکر اولدوغونادا اینانمیش اولاجاغیق.

"قیرجان": خرچنگ دئمک دیر.

"تِئشی باشی"( Teşi başı): سنجاقک دئمک دیر.

"اَرسین بوغاز": قو قوشو دئمک دیر.

"قاواخ": آنادولودا "Kavak" کیمی ایشله‌نن بوسؤز قلمه(تبریزی) آغاجی دئمک دیر.

"قََری ننه": عنکبوت:تورآتان:هؤرومجک دئمک دیر.

"جین چاناغی": حلزون دئمک دیر.و...

سایین قالالی‌لارین نه قده‌ر ادبیات‌سئور اولدوقلارینی بو شهرین کیچیکلیگینی نظره آلاراق 1372دن بوگونه‌قده‌ر آردی کسیلمه‌دن قورولان شعر آخشاملاریندان دوشونمک اولار. بو شهرین آدلیم شاعیرلریندن، شعرلری اکثر سایین قالالی‌لارین دیللر ازبری اولان دَیرلی شاعیر "محمدسعید افضلی" نین آدینی چکمک اولار؛ قوشوب چاپ ائتدیگی"بیر قوجاق سئوگی" آدلی شعر توپلوسونا اؤن سؤز یازان اوستاد شئیدا دئمیشکن: " افضلی‌نین شعرلری آخیجی، ساده و اوره‌ک اوخشایان دیر...". " مجنون" تخلص لی شاعیرین شعری ایله سؤزومه سون قویورام.

جهد قیلدیم سیرریمی جان ایچره پنهان ائیله‌یم

یوخ، گره‌ک‌دیر‌ دردیمی معشوقه عنوان ائیله‌یم

 

2- سایین قالا(شاهین دژ) شهری داغلیق بؤلگه‌ده یئرآلدیغی اوچون هابئله جیغاتی(زرینه‌رود)چایینا قوینوندا یاتاخلیق ائتدیگی اوچون تایسیز طبیعته، اکین‌چیلیگه الوئریشلی دوزنلیک‌لره و یاشیل اوتلاقلارآ مالیک دیر. ائله بو گؤزه‌للیک‌لر دیرکی هر زمان کؤچری خلقلرین دیققتینی جلب‌ ائده‌رک زاخورانلی، شاغی، چَهردولی و کوردلری بورالارا چکمیش و سایین‌قالانین دؤرد بیر یانیندا مسکونلاشدیرمیشدیر.

تاریخ عالیملرینین سؤیله‌دیکرینه گؤره، قدیم مدنییت‌لرین ایزینی، آخارلی چایلارین اولدوغو هر بیریئرده تاپماق اولار. بو سؤزون ثبوتوندا اسکی سومئر و بابیل مدنییتینین دجله و فرات چایلارینین یاخینلیغیندا و قدیم مصر مدنییتینین نیل چایینین یاخینلیغیندا اورتایا چیخیشلارینی اؤرنک گتیریرلر. او زامان جیغاتی چایینین ساحیلینده یئرلشن سایین‌قالا شهری بو عالیملرین یوخاریدا گتیریلن سؤزولرینه ایستیثنا گتیرمیر.

سایین‌قالا و چئوره‌کندلرینین قورونماسی گره‌کن اونلارلا تاریخی آبیده‌سی اولماسینا راغمن هله بو گونه کیمی اونلارین قورونماسینا داییر هر هانکی جیددی بیر آددیمین آتیلماسینا شاهید دئییلیک.

ایشاره ائدیلن تاریخی آبیده‌لرین بیر نئچه‌سینی اؤرنک کیمی گتیرمک‌له همیده سؤزوموزه ثبوت قازاندیرماغا چالیشیریق:

عَقَرَب‌لی کندینین داش چیزگیسی نه اینکی اؤلکه‌میزین بلکه بوتون دونیا تاریخینین تایسیز نمونه‌لریندن بیریسی دیر. یاشی 10 مین ایل گومان ائدیلن بو داش چیزگی(سنگ نگاره) ان اسکی اینسانلارین اووچولوق(شکار) صحنه‌سینی عکس ائتدیرن نادیر بیر اثر دیر. بو داش‌چیزگی قدیم سایین‌قالالی‌لارین او دؤوروده آتلاری اهلی‌لشدیره‌رک گونده‌لیک یاشاملارینا یارار وئره‌جک بیر شکیلده یعنی آتلاری اووچولوغو راحاتلاشدیرماقدا قوللانمالارینی (ایستیفاده ائتمه‌لرینی) گؤسته‌ریر.

میلاددان اؤنجه 1.جی مین ایللیک‌لردن قالمیش بی‌بی‌کندی‌نین اویولموش ایچ‌ایچه اوتاقلاری و اونلارا بزه‌ک قاتان تاقچا و تیراسلار او زامانکی اینسانلارین یاشام طرزیندن حئکایت ائدیر. سرت قایالارین باغرینی دئشه‌رک اؤزلرینه بیر سیغیناق یاپان قدیم سایین‌قالا‌لی‌لارین مؤعجیزه‌وی ایراده‌لرینی عکس ائتدیرن بو دخمه‌نین گیریش حیصه‌سینده اینجه‌لیکله یونولموش داش‌دیره‌کلر اینسان‌اوغلونون سارسیلمازلیغینی سرگیله‌ییر.

یاشی میلیون ایللره اوزانان جوشآتی(جوشاطو) کندینین طبیعی ماغاراسی اینسان یارانیشیندان داها سونراکی مین ایللیکلرده قدیم اینسانلار طرفیندن سیغیناجاغا چئوریلمیشدیر. بو ماغارانین یاخینلیغیندا تیکیلین تخمینن 3 مین ایللیک قاراوولخانا و حاصار قالینتی‌لاری بوتون بو دئدیکلریمیزی تصدیقله‌ییر.

سایین‌قالا شهرینین ایچینده اولان باستانی تپه‌لرین بیریسی ده "قاپان‌تپه" آدلانیر. ایلکین و بوگونه‌کیمی یاریمچیق قالان آرخئولوژیک آراشدیرمالارا گؤره 7 مین ایللیک مدنییتین قالینتیلارینی اؤزونده باریندیران بو تپه‌، نه یازیق کی رسمی اورقانلار طرفیندن قورونماسیز قالاراق حریمینده تیکیلن مسکونی بینالاریندا وئردیکلری ضرر پاییندان نسیبینی آلیبدیر.

قیز کؤرپی: ائلخانلی‌لار دؤورونده‌ تیکیلمیش اولان بو کؤرپو اؤتون ایللره کیمی سایین قالالی‌لاری جیغاتی چایینین بوتاییندان اوبیری تایینا آتلادیردی. سایین قالانین تخمینن 7 کیلومتر جنوبوندا(تیکان تپه یولوندا) "قیز کؤرپی" کندیدنده قالیتی‌لارینا راست گلینن بو تاریخی کؤرپو، کئچن ایللرده داشقین سئللرین نتیجه‌سینده خسارت گؤره‌رک قوللانیلاماز(غیر قابل استفاده) دوروما دوشوبدور.

سایین قالا شهرینین ایچینده اولان تاریخی قالالار، ائلخانلی‌لار دؤورونده شهره سالدیران دوشمن‌لرین یورویوش‌لرینی انگللمک مقصدی ایله تیکیلدیکلری گومان ائدیلیر. بو گونلری تپه شکلینده دؤنومش اولان بو قالالارین قالینتیلاری شهره قوناق گلنلرین دیققتیندن یان کئچمیر.

کؤهنه حامام: قاپان کوچه‌سینده(خیابان شهید باکری) اولان بو کؤهنه حامامین یاشی قاجارلارین حؤکم سوردوگو ایللره قاییدیر.آنجاق تأسسوفلر اولسون کی بو گونلری بو کؤهنه حامام داغیلمیش دورومدادیر.

یئرلی اهالی‌یه گؤره سایین قالانین تاریخی بازاری کیمی تانینان و قاجار تیکیلی‌لرینه خاص اولان معمارلیق اوسلوبو ایله شهرین اورتاسیندا گؤزه چارپان بو بینا کرپیج گؤرونوشو و اوزه‌رینده ایشلنن اینجه ناخیشلار لا سایین‌قالایا قوناق گلن‌لری بیر آنلیق دا اولموش اولسا دایاندیریب اؤزونه چکیر. تاوانی تمامن چؤکمش اولان بو بینانین مرممتی اوچون بو گونه کیمی هئچ بیر ایش گؤرونمه‌ییب دیر. دوشونوروک بئله لاقئید قالماق بو بینانین اوچماغینا گئری‌ساییم (شمارش معکوس) باشلاتماق دئمک دیر.

سایین قالا و چئوره کندلرینده اولان تاریخی آبیده‌لر سایا گلمزدیر. اودورکی مسئول‌لارین بو بؤلگه‌یه یؤنه‌لیک دیققتینی داها آرتیق‌ طلب ائدیر. آبیده آزلیغی و یا تاریخی باخیمدان دیرسیزلیک کیمی یئرسیز بهانه‌لر، بو بؤلگه‌نین تاریخی آبیده‌لرینین محو اولونماسینا سورعت قازاندیریر.

بیلدیگینیز کیمی همیده سایین قالانین جنوب‌شرقینده تیکان‌تپه(تکاب) شهری یئرلشیر و تیکان تپه‌نین‌ده 42 کیلومترلیگینده (سوغورلوق) تخت سلیمان آدیندا تاریخی و باستانی سیرا آبیده‌لری یئر‌آلیر. بو تاریخی آلان تاریخین ماننا، ساسانی، حتی ایسلامدان سونرا ائلخانلی دؤورولرینی دَیَرلی تیکیلی‌لرله اؤزونده عکس ائتدیرن تاریخی محوطه‌ دیرکی 1382جی ایلده یونسکو‌ـ‌نون قورونماسی گره‌کن آبیده‌لرینین لیسته‌سینده قئیده آلینیب دیر. هر ایل مینلرله خاریجی تاریخچی و عادیجا توریست بو تاریخی محوطه‌نی گؤرمک مقصدی ایله اؤلکه‌میزه گلیرلر. قونشو تورکیه اؤلکه‌سینین میللی گلیرلرینین چوخ بؤیوک حیصه‌سینین توریست صنعتیندن تامین اولدوغونو نظره آلساق دوزگون برنامه تؤکمک شرطی ایله بو تاریخی محوطه‌نین اؤلکه‌میزین اؤزه‌للیکله‌ده جیددی ایقتیصادی بحران‌لا ال‌به‌یاخا اولان تیکان‌تپه‌‌نین ایقتیصادی دیرچه‌لیشینده چوخ بؤیوک قاتقیسی اولاجاغینا اینانیریق. اوسته‌لیک سایین‌قالانین‌دا تیکان‌تپه‌یه گئده‌ن یولون اوستونده اولدوغو ، سایین‌قالا اوچون بیر امتیاز ساییلیر. او زامان سایین‌قالانین اونلارجا تاریخی و طبیعی دیرلره مالیک اولان گؤرملی آبیده و یئرلری بیر تهر تانینمالی و قورونما چنبه‌ره‌سینه آلینمالی و ان سونوندا خاریجی توریستلره و داخیلی گزه‌گن‌لره تانیتدیریلمالی دیر. باشقا یؤندن باخیلدیقدا مساله‌نین حللینده‌کی گره‌کلیلیک اورتایا چیخیر ،ائله‌کی تیکان‌تپه‌یه گئدن یولچو(مسافر) و توریستلر حرکت‌زولاغینی دئییشدیرمه‌دن سایین‌قالا و چئوره‌کندلرینه راحاتجاسینا اولاشاراق کؤنلونه‌یاتار احوال‌روحیه ‌ایله اؤلکه‌میزی ترک ائتمیش اولاجاق لار.

هر میللتین قدیملیگینی او میللته خاص اولان تاریخی آبیده‌لر ثبوت ائدیر. اوزاق کئچمیشیمیزی گونوموزده جانلاندیران آبیده‌لر، همیده بیزیم او تورپاقلارآ نه زاماندان بری هئگومون(حاکم) اولدوغوموزو بیلدیریر. قالانان داشلار، هؤرولن دووارلار و تیکیلن آبیده‌لر میللی کیملیگیمیزین یوکسه‌لن بایراغی دیر.

کئچن اون ایللیگه کیمی "سِئوری" کندینین مزارلیغیندا 4 قوچ داشی و "جهنم‌ـ‌‌بهشت" آدی وئریلن چوخ دیرلی مزارداشلاری دیم دیک آیاقدا ایدی. هابئله سِئوری کندینین یولونا قیرقوم(آسفالت) وئریله‌نه‌‌کیمی او کندین یولونون اوستونده "گلین داشی" دئییلن اینسان بویدا آتلی بیر گلینین داشدان یونولموش هئیکلی توخونولمامیش قالمیشدی. ایندی اونلارین هئچ بیریسیندن اثرعلامت قالماییب دیر.بو او دئمک‌دیر کی بوگونلری او کندین قدیملیگینی ثبوت ائده‌جک هر هانکی بیر اثر یوخدور. منجه میراث‌فرهنگی سازمانی ایله راه‌و‌ترابری‌ـ‌نین ایش بیرلیگی بئله فاجیعه‌وی حادیثه‌لرین تکرارلانماسینی ایمکانسیز قیلاجاق دیر. بیلدیگینیز کیمی ساده‌‌و‌بیلگی‌سیز ایشچی‌لرین الی‌ایله کندلره چکیلن یوللارین اوستونده یئرلشن تاریخی آبیده‌لرین داغیدیلماسی داها اؤنجه‌دن ده دفعه‌لرله ائشیدیگیمیز عادیجا آمما عئینی زاماندا اوزوجو خبر باشلیقالریندان بیریسی دیر. اونون اوچون‌ده مسئوللاریمیزین دویارلی(حساس) آیریجا یئرلی و یا ان آزیندان بؤلگه‌نی دوزگون تانیمالاری ان اؤنملی شرطلردن بیریسی ساییلیر. یوخسا قالان تپه‌لر و تاریخی مزارلیقلاری، بیرسیرا اوزدن‌ایراق عتیقه‌قاچاقچیلارین اومودونا بوراخماق اولماز.

 

قایناق‌لار:

1.اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران، تهران: مؤسسه جغرافیایی و کارتوگرافی گیتاشناسی، ۱۳۸۳

2."ویکی‌پدیا" وب سیته‌سی (http://fa.wikipedia.org)

3.سایت اختصاصی شهرستان شاهین دژ(www.shahindezh.com)

6. بیر قوجاق سئوگی‌ـ‌‌محمد‌سعید‌افضلی‌ـ‌انتشارات یاز،ارومیه‌ـ‌چاپ اول‌سال‌1384

5. مقاله "فرزندانم مرا دریابید، من شاهین دژم" ـ‌‌رضا بشارتی‌ـ‌ نشریه مفید شماره 11و10

 

تپه حسنلو

تپه حسنلو

تپه حسنلو  که در ۷ کیلومتری شهر سولدوز قرار دارد، یکی از تپه‌های باستانی ایران است که قدمت آن به بیش از ۶ هزار سال قبل از میلاد می‌رسد.

 

تپه باستانی حسنلو در ۱۲ کیلومتری جنوب غربی دریاچه ارومیه، و ۹ کیلومتری شمال شرقی شهرستان نقده(سولدوز) بین دهکده‌های امین‌لو و حسنلو واقع شده‌است. این تپه به مناسبت نام دهکده مجاورش حسنلو نام گرفته‌است.

تپه‌های باستانی زیادی پیرامون تپه حسنلو را فرا گرفته‌اند و گویا هنگام آبادی حسنلو و تمدن عظیمش تمدنهای دیگری نیز با این تپه در تماس بوده و همدوره تمدن حسنلو بوجود آمده‌اند.

وجود تپه‌های باستانی دیگر چنین میرساند که اقوام ساکن در حسنلو با اقوام ساکن در تپه‌های اطرافش از یک تیره بوده و با هم داد و ستد و رابطه داشته‌اند. تپه‌های اطراف حسنلو عبارتند از:

تپه باستانی پسدلی در شمال شرقی حسنلو (واقع در دهکده شیخ احمد) تپه بارانی در جنوب حسنلو (واقع در دهکده بارانی عجم) تپه حاج فیروز در جنوب حسنلو (واقع در دهکده حاج فیروز) تپه باستانی تابیه در جنوب غربی حسنلو (واقع در دهکده تابیه) عقرب تپه در مغرب حسنلو (واقع در دهکده دلمه) تپه کوئیک در شمال غربی حسنلو (واقع در دهکده کوئیک) تپه دلنچی ارخی در شمالغربی حسنلو (واقع در دهکده دلنجی ارخی=جوی گدا) تپه باستانی فلات در مغرب حسنلو (واقع در دهکده قلات) تپه باستانی میرآوا= میرآباد در مغرب حسنلو (واقع در دهکده میرآباد) تپه باستانی دیگر بنام ساخسی تپه در جنوب حسنلو (واقع در دهکده ساخی تپه)، تپه نظام آباد در جنوب شرقی حسنلو (واقع در دهکده نظام آباد) تپه مملو در جنوب شرقی حسنلو (واقع در دهکده مملو) تپه محمدشاه در مشرق حسنلو (واقع در دهکده محمدشاه) تپه گرخانه در مشرق حینلو (واقع در دهکده گرخانه). کلیه تپه‌های یاد شده به فاصله‌های مختلف از یکدیگر و به فاصله ۲ کیلومتر تا شعاع ۱۵ کیلومتر از تپه حسنلو قرار گرفته‌اند.

تپه حسنلو تپه بزرگ و مدوری به قطر تقریبی ۲۸۵ تا ۲۵۰ متر و ارتفاع ۲۰ متر از سطح رودخانه گدار میباشد. این تپه بین دو دهکده امین‌لو و حسنلو از طرف مغرب و مشرق قرار گرفته‌است. (شکل ۹) ساکنین اولیه تپه حسنلو احتمالاُ قوم مناعی (مانائی) بوده‌اند که تمدن بس وسیع و درخشانی از خود به یادگار گذارده‌اند. از اشیاء مکشوفه درین تپه چنین به نظر میرسد که آثار مفرغی آنها کاملاُ قابل مقایسه با آثار مفرغی لرستان یعنی قوم کاسی است و شاید خویشاوندی میان این دو قوم موجود باشد. از قوم مناعی و محل سکونت آنها که سرزمینهای جنوبی دریاچه رضائیه بوده‌است یادی در تورات شده‌است. قوم مناعی را قوم «مان» هم گفته‌اند.

تپه حسنلو ابتدا بوسیله یک هیئت تجاری ایرانی در سال ۱۳۱۳ خورشیدی کاوش شد و در اسل ۱۳۱۵ بوسیله سر اورل اشتین دانشمند انگلیسی چندید گمانه در آن زده شد و مقداری هم اشیاء بدست آمد. در سال ۱۳۲۶ یک کاوش تجارتی بوسیله آقای فرهادی انجام گرفت و آقای محمود راد بازرس فنی این حفاری بود. در سال ۱۳۲۸ از طرف اداره کل باستانشناسی آقای مهندس علی حاکمی باتفاق آقای محمود راد مأمور کاوش علمی در این تپه باستانی شدند. مقدار زیادی از اشیاء حسنلو که امروزه در سال موزه ایران باستان دیده میشود بوسیله این هیئت علمی بموزه تهران آورده شده‌است. ضمناً گزارش این حفاری بوسیله هیئت مزبور در جلد اول گزارشهای باستان‌شناسی در شهریور ماه ۱۳۲۹ چاپ شده‌است.

در سال ۱۳۳۴ شمسی یک هیئت مشترک ایرانی و امریکایی به ریاست پروفسور رابرت دایسون در تپه حسنلو مشغول کاوش شدند. این حفاری در سالهای بعد هم ادامه یافت.

بالاخره روز پنجشنبه ۲۳ فروردین ماه سال ۱۳۳۷ هیئت مشترک ایران و امریکا ضمن حفاری در این تپه موفق به کشف جام بزرگ طلای حسنلو گردید. بازرس فنی و نماینده ایرانی هیئت در آن هنگام آقای علی اکبر اصغریان بود. از آن پس مرتباً این تپه بوسیله هیئت مشترک ایران و امریکا حفاری شده و هنوز هم ادامه دارد (ولی تاکنون کتاب مستقلی در این باره از طرف دکتر ادیسون به چاپ نرسیده‌است).

در دو فصل آخر حفاری تپه حسنلو یعنی در تابستان سالهای ۴۹-۵۱ که غلام‌رضا معصومی بازرس فنی این هیئت بود.

حفاری تپه حسنلو یک حفاری کاملاً علمی است. برای اینکه تپه را حفاری کنند ابتدا سطح آن را به مربع‌های متعدد به ابعاد ۵*۵ متر تقسیم کرده‌اند و سپس در یک سوی جدول حاصله از اعداد و در سوی دیگر از حروف الفبای انگلیسی استفاده کرده‌اند. پس از اینکه ۲۶ حرف الفبای انگلیسی برای ۲۶ ترانشه در کنار هم نام‌گزاری شده‌است برای بار دوم این حروف تکرار شده‌است مانند حروف AA و BB و CC و DD و EE هرکدام برای یک ردیف ترانشه مورد استفاده قرار گرفته‌اند. با این کار محل دقیق هر ترانشه و هر شیئی یافت شده از آن ترانشه به خوبی روشن میگردد.

در سالهای اول حفاری، هیئت مشترک ایران و امریکا در ترانشه‌های مختلف این تپه کار کرد و تقریباً محل مناسبی را برای کار دائمی هر ساله خود پیدا نمود. در همین سالها بود که به ساختمانهای سوخته دوره چهارم سکونت در حسنلو برخورد شد و اثرات سوختگی و شواهدی که این آتش‌سوزی را ثابت میکرد یکی پس از دیگری روشن گردید. (شکلهای ۱۹ و ۲۰ و ۲۱). در سالهای اول حفاری، هیئت برای پیدا کردن ارتفاع خاک تشکیل دهنده تمدنهای مختلف در مراحل دهگانه سکونت در حسنلو اقدام به حفر چاهی در مرکز تپه و تقریباً در پست‌ترین قسمت تپه نمود. این چاه در عمق ۵/۱۷ متری از سطح اولیه تپه به خاک بکر و آب رسید و نتایج کلی زیر را بدست آورد:

جام حسنلو: این جام در فروردین ماه سال ۱۳۳۷ بوسیله هیئت مشترک ایران و امریکا از تپه حسنلو کشف شد. این جام در آغوش انسانی جای داشت که بر زمین افتاده بود و بر پشت او خنجری فرو کرده بودند. نقوش این جام متنوع بوده و دارای ارزش هنری فراوان است. در ابداع نقوش این جام هنرمند سازنده آن احتمالاً از دو داستان شیرین فارسی کهن الهام گرفته‌است. یکی داستان مهر فراخ دشت است که بر گردونه‌ای سوار و همراه یارانش به جنگ دشمن میرود که پیمان شکنان را کیفر دهد. دیگری داستان پیروزی فریدون پیشدادی بر ضحاک ماردوش است که شاه فریدون به کمک کاوه آهنگر موفق میشود که بر ضحاک پیروز شده و خواهرانش را از اسارت او بیرون آورد.

به عقیده دکتر دایسون رئیس هیئت مشترک ایران و امریکا ده دوره متمایز سکونت در تپه حسنلو موجود است و از قدیم به جدید یعنی از دوره دهم شروع و به دوره یکم که آخرین دوره‌است ختم میشود. دایسون تاریخ تقریبی سکونت در دوره دهم را به ۶ هزار سال پیش از میلاد مسیح نسبت میدهد و دوره نهم و هشتم تا هفتم را بین ۶ هزار و سه هزار پیش از میلاد میداند. از سه دوره دهم و نهم و هشتم اطلاعات زیادی نداریم و مدارک کافی نیز در دست نمیباشد و امید میرود با ادامه حفاری در تپه حسنلو نکات تاریک این سه دوره کاملاً روشن گردد.

از دوره هفتم تا دوره اول اطلاعات بیشتری موجود است و شواهد باستان‌شناسی و حفریات در حسنلو وجود این دوره‌ها را کاملاً تأئید میکند. در این دوره‌ها به بناهای خشتی و گلی و سنگی برخورد شده‌است. از حفاری که در ترانشه U ۲۲ در سالهای ۱۳۴۹ و ۱۳۵۱ انجام گرفت (شکل ۲۲) ثابت شد که از دوره چهارم سکونت در حسنلو یعنی از هنگام وقوع آتش‌سوزی بزرگ حسنلو تا دوره هفتم سکونت (۲۲۰۰ سال پیش از آتش‌سوزی) آثار ساختمانی که دال بر سکونت افرادی در حسنلو میباشد موجود است(۱). بنابراین دوره هفتم بین ۲۵۰۰ تا ۳۰۰۰ سال پیش از میلاد بوده‌است که از ابزرا مفرغی استفاده میشده‌است و دوره ششم بین ۲۰۰۰ تا ۲۵۰۰ پیش از میلاد مسیح و دوره پنجم میتواند ۱۳۰۰ سال پیش از میلاد مسیح بوده باشد.

در دوره پنجم سکونت در حسنلو ظروف سفالی خاکستری رنگ ظاهر شده‌است ولی اقوام سازنده این ظروف سفالی خاکستری رنگ معلوم نیست که از چه منطقه‌ای به این محل آمده‌اند؟ از مختصات دوره پنجم سکونت در حسنلو وجود ساختمانهای خشتی و گلی است که تاکنون در هیچ نقطه از دنیا یافت نشده‌است.

دوره چهارم بین ۱۳۰۰ تا ۸۰۰ ق-م است یعنی همان دوره آتش‌سوزی بزرگ و لایه‌های سوخته و سیاه شده که تقریباً در مدت ۵۰۰ سال سکونت تشکیل گردیده‌است. در این دوره ساختمانهای حسنلو از سنگ ساخته شده بود و تمدن بسیار درخشانی در این دوره در حسنلو وجود داشته‌است.(شکل ۲۴ و ۲۵) هنر اقوامیکه در این دوره در حسنلو ساکن بوده‌اند بسیار پیشرفته بود و آثار آنها قابل مقایسه با آثار زیویه کردستان و کلورز و مارلیک گیلان و کلیه نفاط لرستان میباشد.

دوره سوم سکونت در تپه حسنلو دوره مادها و کمی پیش از آن بوده‌است و نیز این دوره نیمی از دوره هخامنشی را هم شامل میشود و خود این دوره به دو قسمت III A و III B تقسیم میگردد و دوره III A قدیمتر از دوره III B بوده‌است. دوره دوم همزمان با نیمی از دوره هخامنشی و همه دوران پارت (اشکانی) و نیمی از دوران ساسانی میباشد. و دوره اول که لایه بسیار ضعیفی است شامل اواخر ساسانی و اوایل اسلام است که اثری از آن موجود نیست و کلیه آثار این دوره از میان رفته‌است.

مهمترین دوره سکونت در حسنلو همان دوره چهارم است و منظور نگارنده از تشریح کلی حفاری حسنلو و ساختمانهای یافت شده در آن بیشتر روی این دوره میباشد. کلیه ساختمانهای یافت شده در حسنلو که از سنگ ساخته شده‌اند متعلق به دوره چهارم سکونت در حسنلو است (گرچه مقدار کمی هم سنگ در پی‌های ساختمانی دوره پنجم بکار رفته‌است).

هیئت حفاری در سالهای پیش از انقلاب توانست اتاقهای متعددی با سالنهای بزرگ در مرکز تپه کشف نماید و دیوار دفاعی قلعه نظامی و دژ محکم این شهر را زیر خاک بیرون سازد. از کشفیات اخیر این هیئت دست یافتن به سه معبد بزرگ ستوندار است که احتمالاً مراسمی در هر یک از آنها اجرا میشده‌است. بنظر میرسد که این سه تالار بزرگ ستوندار همزمان با هم ساخته نشده‌است بلکه تالار ستوندار شرقی اول و تالار ستوندار بزرگ جنوبی پس از آن دو تالار ستوندار غربی بعد از هر دو تالار ساخته شده‌است و به عبارت دیگر میتوان گفت هنگامیکه تالار ستوندار بزگ جنوبی را بنا کرده‌اند اولین تالار ستوندار شرقی متروک شده بود و از آن استفاده کافی نمیشده‌است و آن تالار به انبار یا طویله اسبان تبدیل شده بوده‌است. و نیز سومین تالار غربی ستوندار را هنگامی بنا کرده‌اند که دومین تالار بزرگ جنوبی تکافوی احتیاجات آنها را برآورده نمیکرده‌است بدین جهت اقدام به ساختن سومین تالار بزرگ ستوندار کرده‌اند. شواهدی که از این حفاری داریم اینطور نشان میدهد که هر سه بنای ستوندار مانند یک مرکز مذهبی یا معبدی بوده که برای انجام تشریفات خاصی ساخته شده و در حقیقت خدا را در آنجا میپرستیدند.

دور تا دور قلعه را دیواری به قطر (عرض) ۳ متر و ارتفاع هفت متر فرا گرفته بوده‌است. در سرتاسر این دیوار برجهای مربع شکلی به فاصله‌های ۳۰ متر از یکدیگر و به ابعاد ۱۰ متر × ۱۰ ساخته شده بود. ارتفاع برجها بدرستی معلوم نیست که چند متر بوده‌است و مسلماً بیشتر از ۷ متر یعنی بلندتر از دیوار قلعه بوده‌است. با احتساب هر ۳۰ متر یک برج، تقریباً محل هفت برج در روی دیوار دفاعی قلعه روشن میگردد. طرز قرار گرفتن برجها در میان دیوارها طوری بوده‌است که ۳ متر از طول برج داخل دیوار و ۵ متر آن خارج دیوار (بیرون از قلعه) و ۲ متر آن در سوی دیگر دیوار (داخل قلعه) قرار داشته‌است. از این برجها برای حفاظت قلعه استفاده میشده‌است.

از حفاری قسمتی از دیوار قلعه و چند برج میتوان نتیجه گرفت که تغییراتی در دیوار شهر و برجها در دوران سوم سکونت در حسنلاو پدید آمده‌است و مسیر دیوار قلعه در دوره سوم سکونت با دوره چهارم فرق کرده‌است، زیرا پس از آتش‌سوزی و فروریختن قسمت زیادی از دیوار قلعه و خراب شدن برخی از برجها، دیوار و برجها از نو بنا شده ولی در مسیر دیوار اندکی انحراف حاصل گردیده‌است.

بناهای سوی شرقی حیاط مرکزی
در جنوب خاوری حیاط مرکزی یک تالار وسیع با چند انبار وجود داشت. در این تالار مقداری زیادی از خمره‌های بزرگ یافت شد. از همین تالار یک در به انبار دیگری که خمره‌های زیادی در آنجا وجود داشت باز میشد (شکل۳۰) مورد استفاده این خمره‌ها محققاُ معلوم نیست که آیا برای ذخیره آب بوده یا شراب. ولی به سبب اینکه این قلعه دژ نظامی بوده‌است احتمال ذخیره آب برای روزی که مبادا دژ را محاصره کنند بیشتر است. در شمال همبن انبار اولین و قدیمترین تالار بزرگ ستوندار قرار گرفته‌است. در ورودی این تالار بزرگ ستوندار از همین انبار به داخل حیاط مرکزی باز میشده‌است. تا آنجائیکه حفاری سال اخیر روشن کرده‌است این تالار بطول و عرض ۱۶ × ۴ متر از زیر خاک بیرون آمده‌است ولی قسمت جنوب شرقی آن هنوز حفاری کامل نشده و معلوم نیست که ابعاد واقعی این تالار چند متر است. در مرکز این تالار در دو ردیف ۴ ستون وجود داشته‌است که فاصله هر ستون با ستون دیگر ۵ متر بوده‌است و در کنار دیوار نیز محلهائی برای تعبیه ستونهای چوبی با ته ستونهای سنگی دیده میشود. در جنوب همین تالار محل محراب یا موبد معلوم است. در میان این تالار ستوندار اسکلت دو اسب به فاصله ۵ متر از یکدیگر در سوی شرقی و مرکزی تالار یافت شد. دیدن این منظره چنین ثابت میکند که از این تالار پس از ساخته شدن تالار دوم ستوندار که در جنوب حیاط مرکزی قرار دارد دیگر استفاده نشده‌است بلکه جهت نگهداری اسبان بجای اصطبل بکار رفته‌است.

در قسمت شمال حیاط مرکزی بناهای دیگری وجود داشت که در دو فصل اخیر آنها را یکی پس از دیگری از زیر خاک درآورده‌اند. این اتاقها که فعلاً به ۱۵ عدد میرسند، احتمالاً محل نگهداری بانوان کاخ و شاید کنیزان و غلامان دژ بوده‌است. زیرا در تابستان سال ۴۹ از این قسمت تعداد زیادی جعبه‌های کوچک به شکل مکعب مستطیل محصوص نگهداری وسایل آرایش، مانند سرمه‌دان و وصمه‌دان استخوانی و عاجی یافت شد که این احتمال را بیشتر تقویت میکرد.

در اتاق بزرگی که بنام ترانشه w ۲۹ در سال ۱۳۴۹ حفاری شد استخوانهای ۱۱ اسکلت بهم خورده و درهم و برهم وجود داشت. وضعیت و موقعیت قرار گرفتن اسکلتها روی زمین مرگ غیرطبیعی آنها را کاملاً ثابت میکرد. در میان این اسکلت‌ها ۴ اسکلت بچه وجود داشت. مسیر افتادن اسکلتها با هم فرق داشت و دفن هیچکدام جهت معین و منظمی نداشت و چنین به نظر میرسید که هنگام مرگ، آنها با دستپاچگی و در حین فرار به زمین افتاده و مرده‌اند. چند اسکلت هم روی صورت وارونه افتاده بود و چند اسکلت روی دست راست و تعدادی طاق‌باز و یکی دوتا هم روی دست چپ بر زمین افتاده و مرده بودند. سر چند اسکلت از بدن جدا شده بود و یکی از آنها فقط یک پا داشت و پای دیگرش پیدا نشد. اسکلتی که احساس میشد زن است دست به سوی کودکی دراز کرده بود که کودکش را در آغوش کشد ولی مهلتی به او داده نشده بود و مرده بود، شاید احساس و عاطفه مادری مانع آن شده بود که کودکش را بگذارد و خودش فرار کند. به احتمال بسیار قوی این اتاقها را آتش زده‌اند و هنگام ریزش تیرها و فرود آمدن سقفها ساکنین آنها با وحشت پا به فرار گذاشته‌اند ولی نتوانستند موفق شوند و به سبب بریده شدن دست و پای آنها نیز به احتمال قوی ریزش خاک و افتان تیرهای سقف بوده‌است. دو اسکلت که در اتاق مجاور این اتاق بزرگ یافت شد احتمالاً زن و مردی بوده‌اند که در یک رختخواب خوابیده بوده و پای راست یکی روی پای چپ دیگری افتاده و هنگام وقوع حادثه حتماً خواب بوده‌اند.

در میان حیاط مرکزی نیز اسکلت‌های متعددی یافت شد که غالباً استخوان‌های آنها سوخته و کاملاً از بین رفته بود. در ترانشه w ۳۰ چند اتاق وجود داشت که از یکی از اتاقها دو بشقاب سه پایه سنگی بسیار زیبای منقوش پیدا شد. در این محل روازه‌ای به اتاقها باز میشد که در شرق آن دو تخته سنگ بزرگ بر روی سکوئی قرار گرفته بود. در همین محل یک اسکلت که در چاهی افتاده بود چنین وانمود میکرد که این چاه را نیز مخصوص دفن همین اسکلت کنده‌اند زیرا اسکلت را روی شکم و صورت در ته چاه خوابانیده بودند و اثری از دفن دیده نمیشد. بطوریکه سر اسکلت به طرف شمال شرقی و پایش بسوی جنوبغربی شکم و صورتش بر روی زمین قرار داشت. جالب اینکه هیچ شیئی در کنارش دیده نمیشد. دایسون عقیده دارد که «احتمالاً ر آن دوره صاحبان این نوع اسکلت‌ها با این نوع دفن حتماً دچار بیماری سخت و مسر شده‌اند» ولی بنظر اینجانب این امر غیرطبیعی و غیر منتظره‌است زیرا هرچقدر بیماری خطرناک و مسری بوده باشد و آنها در اثر این بیماری فوت شده باشند باید بازماندگانش ظرفی یا شیئی در کنارشان می‌گذاشتند، ولی ممکن است اعتقادات مذهبی آنها اجازه گذاشتن چیزی را در قبر آنها ندهد (مانند دین اسلام) و یا اینکه اینان بزه‌کار، جانی، جاسوس و اسیر بوده‌اند و برای متنبه کردن افراد دیگر حتی خواسته‌اند آنها را در انظار مردم خوار گردانیده و در دنیای دیگر نیز (بعقیده خودشان) بدون غذا و آب بگذارند.

در ترانشه‌های w ۱۸ و w ۱۹ که در سالهای گذشته حفاری شده ولی حفاری آن ناقص مانده بود برای تکمیل حفاری چند روزی کار شد، در این ترانشه‌ها سه دیوار از سه دوره مختلف یافت شد و یک اسکلت گاو در این ترانشه قرار داشت که سه اسکلت انسان نیز در کنار آن افتاده بود. بدرستی معلوم نیست که این محل چه بوده و علت مرگ انسانها و گاو همان آتش‌سوزی بوده است؟ که سقف بنا فروریخته و آنها در زیر خاک مدفون شده‌اند و یا جنگی رخ داده و ضمن جنگ کشته شده‌و بعداً آتش هم روی آنها را فراگرفته‌است و استخوانها را سوزانیده‌است. نظر به اینکه یک سرنیزه آهنی به شکم گاو فرورفته بود و یک پیکان آهنی هم در بالای سر حیوان دیده میشد معلوم میشود که هنگام آتش‌سوزی به این حیوان نیز حمله‌ور شده‌است.

به این نکته باید توجه شود که این دژ در دوره چهارم سکونت در حسنلو انجاد شده‌است. بنای سوخته شده هم مربوط به این دوره‌است. در این هنگام یک آتش‌سوزی بسیار بزرگ و پرهیجان در قلعه رخ داده که با قتل و خرابی همراه بوده‌است. بعبارت دیگر برای ساکنین دژ این بلای ناگهانی و عیرمنتظره بوده‌است و شاید شبانه و هنگام خواب ساکنین قلعه، این محل مورد تاخت و تاز و حمله قرار گرفته باشد. به هر حال اثرات آتش‌سوزی در قسمت جنوبی، شرقی، شمالی، شمال شرقی و جنوب شرقی حیاط مرکزی و داخل حیاط بیشتر از قسمتهای دیگر قلعه احساس میشود. زیرا در ترانشه w ۳ E حتی تیرهای افتاده از سقف همه بصورت ذغال درآمده و هرچه یافت میشد همراه با مقدار زیادی اثر آتش و ذغال و خاکستر بود. وجود اسکلتهای انسانی و اسب و گاو که کاملاً سوخته بودند این نظریه را تأئید می‌کند.

یاشاسین سولدوزلولار

مشاهیر ارومیه

شیخ صفی الدین اورموی یكی از شخصیت بزرگ جهان اسلام

عبدالمومن بن یوسف بن فاخر صفی الدین اورموی معروف به شیخ صفی الدین اورموی دانشمند، موسیقیدان و خوشنویس برجسته ، در سال 613 هجری قمری در ارومیه(آذربایجان) بدنیا آمد و پس از سالها تحصیل و مجاهدت در ادبیات ، تاریخ ، موسیقی ، وهنر نام آور شد.

شیخ صفی الدین اورموی یكی از شخصیت بزرگ جهان اسلام است. وی یك شخصیت چند وجهی داشت، هم سیاستمدار و هم هنرمند بود.او در جوانی به بغداد رفت و در دستگاه حكومت وقت مقام و منزلتی علمی یافت وبعد از فتح بغداد در دیوان انشا به كار مشغول شد .

از آثار اورموی رساله شرقیه و ادوار را می توان بر شمردكه كتاب اخیر به زبان تركی هم ترجمه شده است

شیخ صفی الدین اورموی پس از 80 سال زندگی علمی، هنری و سیاسی به سال 693 و در زندان بغداد دارفانی را وداع گفت .نقل است كه «شیخ صفی الدین اورموی» با نواختن عود در« كاظیم داشی» ارومیه هلاكوخان را به آرامش و خونسردی فرا خوانده است.

فرهنگستان هنر جمهوری اسلامی ایران و اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی آذربایجان غربی در سال 1383 كنگره بین المللی «شیخ صفی الدین اورموی» را در تهران(تالار وحدت) و ارومیه (تالار دانشگاه ارومیه) برگزار كردند.

غار «سویوق بولاق»*(سهولان) آذربایجان

غار «سویوق بولاق»*(سهولان) آذربایجان

غار «سویوق بولاق» در روستای «سهولان» 42 کیلومتری شمال شرق سویوق بولاق(مهاباد) در استان آذربایجان غربی واقع شده ‌است.

سویوق بولاق به زبان تركی به معنی چشمه دارای آب سرد میباشد.



این غار در فهرست آثار طبیعی ملی ایران قرار دارد.

ساختار زمین شناسی غار:آبی-خاکی-سنگ آهک
طول مسیر آبی کشف شده :300 متر
طول مسیر خشکی کشف شده :250 متر
مساحت کشف شد: حدود 2 هکتار
عمق متوسط آب : 22 متر
حداکثرعمق آب: 52 متر
میزان رطوبت : p الی u
دمای درون غار: 5 الی 10 درجه‌ سانتیگراد
نوع رسوبات: آهکی
وسعت تالار اصلی: 58 متر در 42 متر
ارتفاع سقف غار: ۵۰ متر
موجودات داخل چاه: کبوتر و خفاش
جاذبه طبیعی: وجود قندیلهای آهکی به اشکال مختلف
قدمت آثار بدست آمده از غار: هزاره دوم قبل از میلاد
ارتفاع از سطح دریاهای آزاد: 1751متر
موقعیت جغرافیائی: 46 درجه شرقی و 36 درجه و 41 دقیقه عرض شمالی
سال حفاظت: 1379 و بر اساس مصوبه 169 شوراع عالی حفاظت محیط زیست

آذربایجان منتظر شما مسافران عزیز میباشد.

بازار شهر اورمیه*قلب آذربایجان*

  بازار شهر اورمیه*قلب آذربایجان*

نشانی بنا : بازار اورمیه در گوشه جنوب شرقی شهر اورمیه واقع گردیده است كه در حال حاضر بخش عمده و سالم آن در بین خیابانهای امام - عسگرآبادی - اقبال و منتظری محصور می باشد.

 
طول و عرض بنا : حدودا 100 * 300 متر
كاربری قبلی و فعلی و پیشنهادی بنا : تجاری – اجتماعی
واحدهای مختلفی می باشد از جمله مسجد جامع شهر در این محدوده قرار گرفته كه بنائیست مربوط به قرن 6 ه. ق. در بازار ارومیه هر راسته و بخشی از سبک و شکل خاص دوره خود پیروی کرده است ؛ بقایای به جا مانده ، نمایانگر ذوق معماری دوره های مختلف است . علیرقم تنوع شکل طاق ها ، چشمه و گنبدها ، مجموعه بازار از سادگی ویژه ای برخوردار است . مصالح تمام راسته بازار و چهار سو ها از آجر انتخاب شده و اکثرا فاقد اندود ساده گچ است.

ولی قدیمی ترین بخشهای باقیمانده محدوده بازار از دوره صفویه به بعد می باشند , مخصوصا حمامهائی از دوره زندیه و قاجار باقی مانده كه نمایانگر ذوق معماری دوره های مختلف می باشند. هر راسته و بخشی از این مجموعه دارای فرم و شكل بندی خاص خود می باشد. وجود تیمچه ها , سراها , مسجد , حمامها , تماما دال بر آبادانی و تحرك این بخش از شهر در زمانی نه چندان دور می باشد
از خصوصیات بارز این مجموعه سادگی معماری آن است , با وجود تفاوتهائی كه از نظر فرم در طاقها و چشمه و گنبدهای بازار مشاهده می شود , هیچ نوع تنوعی از حیث تكنیك هنری مانند كاشیكاری , گچبری , سنگ كاری و دربهای قدیمی پركار چوبی در بازار دیده نمی شود , مصالح تمام راسته بازارها و چهارسوها از آجر انتخاب و اكثرا حتی فاقد اندود ساده گچ نیز می باشند
تنها تنوع مجموعه ذوق و سلیقه معماران دوره های مختلف است كه هر كدام با انتخاب فرمی خاص از نظر شكل قوسها , اثری از خود به یادگار گذاشته اند

در سالهای گذشته این اثر تاریخی ( بازار اورمیه ) مورد مرمت و بازسازی قرار گرفت که در ذیل به آنها اشاره میشود :
گزارشات اجمالی مرمت و حفاظت بنا :
- احیا طاق و گنبدهای فروریخته سقف پوششی راسته های حلبی سازان - اجلال - مسگران - آقا رضی - چاقو سازان - سنگ تراشان – نقاشان
- مرمت نمای آجری راسته
- مرمت و استحكام بخشی گنبدهای آسیب دیده راسته عطاران و بزازان
- احیا گرمابه آخوند و بخشی از راسته بازار میرزا حسین آقا كه در اثر بمباران هوائی دشمن تخریب گشته بود
- مرمت و احیای نمای داخلی تیمچه صدریه
- مرمت بخشی از نمای سرای حاج ابراهیم
- بازسازی و احیای جداره نمای بازار بر میدان ولایت فقیه (مركز)
- اجرای سردرهای ورودی بازار در بر میدان ولایت فقیه , ورودی راسته اجلال - ورودی راسته حلبی سازان
- ورودی راسته عطاران , بلورفروشان و ورودی راسته حاج ابراهیم

یاشاسین اورمیه(آذربایجان)

تاریخدن بیر یاپراق - نادیر شاه بو گون اولدوردو

تاریخدن بیر یاپراق - نادیر شاه بو گون اولدوردو

بو گون خورداد آیینین 20نجی گونو 1126هجری (10ژوئن 1747م) خوراسانین فتح آباد بولگه سینده اولان موراد تپه ده ، شاهی خیمه سینده اولدورولدو. نادیر شاهین قاتیلی تاریخده اورمولو محمد قولو خان افشار قاسیملو قیئد اولونوبدور. بیر ایل بو تاریخدن اونجه موصول ساواشیندان سونراغربی آزه ربایجان ویلایتینده اولان  سایین قالایا گلیر و اوردا محمد كریمخان( اورمو والیسی) ، مجید مومن خان (سایین قالا حاكیمی) و بهرام خان ارشلو(عسگری سردارلاردان)نو دیوانه چكیب و گوزلرینه میل سوروب و كور ائدیر. سونرا فتحعلی خان افشار چرخچی باشینی اورمو ویلایتینین والیسی اعلان ادیر . 

بو پورتره شاهین اوزوندن چكیبلر و لندن شهرینده ویكتوریا موزه سینده ساخلانیلیر

بیر باشقا روایتده محمد كریمخانین كور ادیلمه سی به له ریوایت اولوبدور كی نادیر شاه اورمونون گوی تپه كندینده یرلشیب و تمیزلنمك اوچون بازار ایچینده اولان قره جه حامامینا گدیر. اوردا بیر یالنیش آنلاشیلما دان چیخان حضورسوزلوق  اثرینده كی اورمو والیسینین نوكرلرینین حاضیر اول سسلریندن یارانیلیر ، محمد كریمخانین كور ائدیلمه سینه امر ائدیر. سونرا شاه بو عملیندن پشمان اولوب محمد كریمخانی اوشنو والیسی تعیین ائدیر و بیر ایل سونرا بو شخص او شهرده وفات ادیر. بیر ایل بو آجی واقیعه دن سونرا نادیر شاه خوراساندا محمد كریمخانین باجیسی اوغلو محمد قولو خان افشار( قاسیملو) طرفیندن قتله یتیشیلیر.

نادیر شاه كی اصلا افشار ائلینین قرخلو طایفاسیندان (مراغا اطرافیندان) ایدی خوراسانین درگز شهرینده 1066هجریده آنا دان اولدو. 1114هجری ایلینده آزربایجانین موغان دشتینده شاهلیق اعلان ادیب و 12ایل حكومت اتدی .اوندان اولان افشاریه سولاله سی 60ایل بللی بولگه لرده حكومت سوردولر. نادیر شاه صفویه سولاله سینین شاهلیقینا سون وریبدیر. دمك اولاركی بو بویوك سردارین 12ایل شاه لیقی بوتون ساواشلاردا گچیب دیر. عوثمانلی و روس دوئولتلریله ساواشیب و بیر چوخ ایشغال اولونموش شهرلری ینیدن گری آلمایا ناییل اولموشدور .

نادیر شاهین شاهلیق تختی(ایستانبول توپقاپی سارایی)

 همچنین نادیر شاه هیند یاریم آداسینا ایكی كز اوردو چكیب و اونملی ظفرلر و همچنین خزینه لر اله گچیرمیشدیر كی دونیا نین ایكی ان بویوك آلماس داشلاری كوه نور و دریای نور برلیانت لارین اوردان غنیمت گتیرمیشدیر.

كوه نور برلیلنتی

چوخ تاسف كی شاه لیقینین سون اوچ ایلینده دیكتاتورلوقا اوز گتیریب و بیر چوخ سردار و سیاسی اینسانین او جومله دن حتی اوز اوغلونون كور ائدیلمه سینه فرمان وردی كی سونوندا بو پیس عمللر اوز اتگینده توتوب و اوز سردارلاری طرفیندن قتله یتشدی. بیر آجی گرچك بودور كی نادیر شاه دا ، صفویه دوئولتی كیمین تورك سولاله لری اولان عوثمانلیلار و هیند تورك ایمپریاسی گوركانی (امیر تیمورون نوه لری) ایله قانلی ساواشلارا گچدی.

نادیر شاهین مشهدشهرینده اولان مزاری

آرتیق بیلگیلر اوچون بو لینكلره باش وورا بیلر سینیز:

http://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D8%A7%D8%AF%D8%B1_%D8%B4%D8%A7%D9%87

 و

 http://az.wikipedia.org/wiki/Nadir_%C5%9Fah_%C6%8Ff%C5%9Far

حاضیرلایان:اورمولو تایماز- اورمیه 20خرداد1389

حسن انزلی --از مشاهیر آذربایجان--شهر اورمیه

حسن انزلی

 

جناب آقای حسن انزلی یکی از مشاهیر آذربایجانغربی می باشد که آخرین کتاب ایشان  به نام ارومیه در گذرزمان می باشد و اثر جاویدان  و بسیاربا ارزش بشمار می آید.

این کتاب ثمره مطالعات و تجربیات و تلاشهای استاد  جهت زنده نگه داشتن تاریخ سرزمین اجدادی مان هست.  مطا لعه این کتاب نزدیک به 800 صفحه ای را برای همه مشتاقان تاریخچه ارومیه توصیه میشود.

با مطالعه  این کتاب با مشاهیر دیگری از سرزمین مان آشنا خواهید شد و مولف سعی کرده به بهترین نحو  ممکن آنها را بشناساند.

زندگی نامه مولف در جلد کتاب < ارومیه در گذرزمان > به شرح زیر می باشد.

           

 

مولف حسن انزلی فرزند معصوم در سال 1303 در روستای قره باغ از توابع سلماس متولد شد.

 

 

گواهی ششم ابتدایی را در مدرسه اردشیر شاهپور گرفت و در 1321 به استخدام فرهنگ در امد. او تک معلم همان روستای محل تولد خود شد.از ان تاریخ تا 1329 با تلاش وی مدرسه روستا تبدیل به مدرسه شش کلاسه گردید

پس از اخذ دیپلم با درجه ستوانی در هنگ 9 پیاده لشگر 64 اورمیه خدمت سربازی خود را سپری کرد.سپس به خدمت اموزش و پرورش بازگشت ودر سال 1332 به تبریز منتقل و ضمن تدریس و مدیریت در دبستان تربیت دوره دانشکده زبان و ادبیات فارسی را به پایان رساند.در سال 1335 دوباره به اورمیه برگشت ودر دبیرستان ها و دانشسر اها و تربیت معلم به تدریس پرداخت.

 

پس از بازنشستگی در سال 1352 تا سال 1357 در مدارس ملی تدریس و از سال 1364 تا 1370 در دانشگاه پیام نور ادبیات فارسی را تدریس کرد.بعد از بازنشستگی و فراغت خاطر کتب زیر را تدوین و منتشر نمود:

1-راهنمای درست نوشتن و درست خواندن

2-دستور زبان فارسی (چاپ چهارم)

3-روش نگارش(راهنمای انشاء)

4-راه زندگی(اداب معاشرت)

5-اموزش گام به گام انشاء

6-معلمی در سنگلاخ زندگی

7- ارومیه در گذرزمان

مکان ها در گذر مداوم زمان بسته به موقعیت جغرافیایی خود حوادث پیشامد ها و رویدادهای فراوانی را شاهد بوده اند که بعضی از این مکان ها بیشتر با رخداد ها و حوادث نیکو و خوشایند مواجه بوده و سوانح تلخ ودردناک کمتر دیده اند .

بالعکس برخی از این مناطق به علل غیبی و عینی فراوان اگر نگوییم همیشه بلکه بیشتر این گذر زمان را با حوادث تلخ رخداد های ناگوار و مصایب فراوان سپری کرده و این وقایع تلخ و جانگزا را در زمان های مختلف بر ساکنان خود تحمیل کرده اند.اذربایجان به طور اعم و شهر اورمیه به طور اخص از جمله این مکان های فراوان بلا دیده و مصیبت کشیده ای هستند که تاریخ شان مالامال از ناگواری ها تلخی ها و نامردی ها بوده و مردم ان بیشتر ایام روزگار را با تلخی و اندوه و درد و رنج و زجر و ستم ستم کاران گذرانده اند.

www.hasananzali.com

برچسب ها: .مشاهیر آذربایجان ، ارومیه ، اورمیه ، اورمو ، انزلی ، تورك ،

محمدحسن خان امیر نظمی افشار

دوتن از سران افشار

محمدحسن خان امیر نظمی افشار در سال 1251 ق در اورمیه بدنیا آمد. وی از ایل افشار بود. این ایل از بزرگترین ایلات ایران است که در استانهای آزربایجان شرِقی، آزربایجان غربی، خراسان، کرمان، فارس، سیستان، زنجان، همدان و خوزستان پراکنده اند. افشارها از ایلات ترک تبار هستند که از ترکستان به ایران آمده اند.

افشارها از زمان شاه تهماسب، حکومت اورمیه را در دست داشته اند. در زمان سلطنت شاه عباس اول، کلبعلی سلطان افشار در جنگ بغداد رشادت فراوان کرد و شاه موافقت نمود تا ایل افشار عموماً در منطقه آزربایجان غربی و اورمیه ساکن شوند. طبق این فرمان کلبعلی سلطان تعداد 8000 خانوار از افشارها را از عراق و فارس و خراسان به اورمیه آورد.

ایل افشار دارای 14 طایفه است. محمدحسن امیر نظمی افشار از طایفه افشار قاسملو بود. اجداد وی همواره حکمرانی مناطقی چون خوی و اورمیه را در دست داشته اند. رضاقلی خان افشار قاسملو در سال 1182 ق/ 1146ش از طرف کریم خان زند بیگلربیگی اورمیه شد و پسرانش یکی پس از دیگری این مقام را داشتند.

محمدحسن امیر نظمی نوه شهریارخان افشار و برادر زاده محمدصادق خان امیر تومان افشار بود. محمدحسن از سنین جوانی وارد خدمات دولتی شد. او در قشون اورمیه درجة امیرتومانی داشت و به حاجی امیر تومان معروف شد. او همواره در امور عام المنفعه پیشقدم بود. یکی از اقدامات خیرخواهانه وی تأسیس مدرسة دارالایتام اسلامیه در اورمیه در سال 1324ق/ 1284ش بود. در تأسیس این مدرسه که نخستین مدرسه به شیوة نو در اورمیه بود، جمعی از مردم فرهنگدوست و نیکوکار شرکت داشتند. حاجی امیرتومان در تأسیس آن مجاهدت فراوان کرد و مساعدت مالی بسیار نمود.

برنامة تحصیلات در این مدرسه علاوه بر دروس شش سالة ابتدایی، شامل صنایع خیاطی، کفاشی و نجاری نیز بود. در آن مدرسه سی نفر از اطفال یتیم نیز تحصیل می کردند که کلیه هزینه های آن بر عهده بانی آموزشگاه بود. برای کودکان بی سرپرست قسمت شبانه روزی نیز ضمیمة مدرسه بود و مؤسس تمام هزینة لباس و خوراک را بر عهده داشت. برای مدیریت این مدرسه و تدریس الفبا مرحوم میرزا حسین رشدیه برادر میرزا حسن رشدیه بنیانگذار مدارس نوین ایران را از تبریز به اورمیه آوردند. این مدرسه نیز همچون سایر مدارس جدید اورمیه تا سال 1336ق/1296ش در اغتشاشات اورمیه از میان رفت.

محمدحسن حاجی امیر تومان در خدمات دولتی از خود صداقت و لیاقت نشان داد. در این زمان وی از نظر مالی متمکن و سخت مشغول کارهای حکومتی بوده است. بازیل نیکیتین کنسول روسیه در اورمیه طی نامة مورخة 15 ذیحجه 1333 ق به محمدصادق میرزا معزالدوله حاکم اورمیه گلایه کرد که حکومت به کارهای مسیحیان رسیدگی نمی کند. معزالدوله در نامة مورخ 17 ذیحجه 1333 این مسئله را رد کرده و افزود: «با وجود این محض تسریع تسویة امور دوستدار مثل جناب مستطاب اجل حاج نظم السلطنه امیرتومان، شخص فعال و بی غرض و بی طمع را مجبور کرده است که هر روز مرتباً به رسیدگی امور مسیحی و مسلمان مشغولند.»

محمدحسن با دریافت لقب نظم السلطنه حاکم خوی شد. مردم او را حاج نظم السلطنه می شناختند. پیش از وی یوسف خان شجاع الدوله افشار از خویشاوندان نظم السلطنه، حکومت خوی را در اختیار داشت. نظم السلطنه در طول حکمرانی خود در خوی، نام نیکی از خود به یادگار گذاشت. مردم خوی و سلماس از وی خاطرات نیکی به یاد دارند. علت این بود که او نه تنها در امور اجتماعی و سیاسی، محل مأموریت خود را به نحو احسن اداره می کرد بلکه از نظر فرهنگی و ایجاد سازمانهای خیریه نیز خدمات شایان نمود.

هنگامی که نظم السلطنه حکومت خوی را در دست داشت، اوضاع در این منطقه بسیار بحرانی بود. انقلاب سوسیالیستی 1917 روسیه موجب آوارگی و نابسامانی نیروهای روسی مستقر در ایران شده بود. اغتشاشات اورمیه و وضعیت نابسامان حقوق و معیشت این سربازان باعث شد که آنان به غارت شهرها بپردازند. خوی یکی از این شهرها بود که در خطر چپاول سربازان روسی قرار داشت. نظم السلطنه تنها عنوان حکومت خوی را داشت و هیچ نیروی نظامی در اختیار وی نبود. در این وضعیت نابسامان نظم السلطنه در اعلامیه ای وضعیت را به آگاهی مردم رسانده و از آنان خواست تا خود امر دفاع را انجام دهند. با این وجود او تأکید کرد که :«... هرکس از مأمورین اداره برخلاف نیات این جانب رفتار کرده باشند، تنبیه سخت کرده، از اداره خارج خواهم کرد و ابداً حامی مأمورین ظالم نخواهم بود.»

روز چهارشنبه 19 صفر 1336ق/14 آذر 1296ش سالداتهای روس بازار خوی را سوزاندند و چند تن را کشتند. اهالی شهر و همچنین نظم السطلنه به کنسولگری روسیه مراجعه کرده و از اعمال سربازان روس شکایت کردند. کنسول اظهار داشت که اختیاری بر سربازان روس ندارد. مردم اجازه خواستند تا خود آنان را دفع نمایند. کنسول نوشته ای به آنان داد مبنی براینکه مردم در دفاع مختارند. شهر به میدان جنگ تبدیل شد. نظم السلطنه در این اوضاع خوی را به مقصد تبریز ترک کرد. مشخص نیست که هدف نظم السطلطنه از رفتن به تبریز چه بوده است ولی این عمل باعث شد تا بزرگان خوی دیگر به حکومت وی راضی نباشند. وضعیت خوی با خروج نظم السلطنه از شهر بحرانی تر شد. عده ای از اعیان خوی نزد امیرامجد از خوانین ماکو رفته و خواهش کردند که وی کامل پاشاخان فرزند خود را به حکومت خوی بگمارد تا شهر سر و سامانی پیدا کند. نظم السلطنه اصرار داشت که با این سمت دوباره به خوی بازگردد ولی نمایندگان خوی به این عنوان که وی پست خود را در چنان موقعیت بحرانی و حساس ترک کرده ، درخواست او را نپذیرفتند. بدین ترتیب کامل پاشاخان حاکم خوی شد.

در سال 1336ق واقعة هجوم جیلوهای ارمنی به اورمیه رخ داد. در این زمان اجلال الملک حاکم اورمیه و امیر تومان نیز از بزرگان شهر و مشاوران او بود. در شعبان 1337 که کردها به اورمیه حمله کردند، خانة نظم السلطنه نیز هدف چپاول قرار گرفت. در سال 1339 ق/1300 ش وی معاون حکومت اورمیه بود. در 16 شعبان همان سال که شیخ عبدالله کرد در ماجرای سیمتقو وارد اورمیه شد، اوضاع در شهر بحرانی شد. ارشدالملک حاکم شهر از خود درایتی نشان نداده بود. اعیان، علماء و تجار اورمیه توافق کردند که ارشدالملک از حکومت اورمیه برکنار شود. براساس تصمیمات آن، هیئتی مرکب از چهارنفر حکومت شهر را در دست گرفتند که نظم السلطنه یکی از آنها بود. وظیفة این هیئت رتق و فتق و تسویة امور حکومتی بود. (اورمیه در محاربة عالم سوز، ص 447) چندی بعد هیئتی از طرف اعیان اورمیه به دیدار سیمتقو رفتند که نظم السلطنه نیز جزء آنان بود. سیمتقو به وی صد تومان پول هدیه داد و نظم السلطنه نیز یک جفت سردوشی سرداری و یک عدد انگشتری الماس به سیمتقو تقدیم کرد. این اقدامات با هدف حراست از اورمیه در برابر خطر کردهای شکاکی به رهبری سیمتقو بود. از این پس نیز جلسات و مذاکرات مهم در منزل و با حضور نظم السلطنه برگزار می شد.

نظم السلطنه پس از انقراض قاجاریه و در زمان سلطنت رضاشاه نیز یکی از افراد متنفذ و مورد احترام اورمیه بود. او مدتها در انجمنهای خیریه، شهرداری و شیر و خورشید، عضویت و ریاست داشت.. او در سال 1309 نشریه ای با نام «رضائیه» منتشر کرد. شمارة اول آن روز 14 اسفند 1309 از زیر چاپ درآمد. این نشریه هفتگی به چاپ سربی و با روش مجلة دینی انتشار می یافت. این نشریه پس از چندی تعطیل شد و مجدداً در سال 1312 دوباره انتشار آن از سرگرفته شد ولی دوباره تعطیل گردید. مدت انتشار آن از آغاز تا پایان 10 سال طول کشید.

پس از شهریور 1320 نظم السلطنه از نیکوکاران و خیرخواهان اورمیه به شمار می رفت. در سالنامة آریان نام حاج محمدحسن امیرنظمی افشار در میان صورت نامهای مردان بلندهمتی قرار داشت که در سال 1323 بوسیلة ایجاد مؤسسات خیریه یا کمک در راه پیشرفت فرهنگی و تمدن کشور و مستحدثات عام المنفعه بذل مساعی کرده و صرف همت نموده اند. مقام و منزلت اجتماعی والای نظم السلطنه در اورمیه از آنجا پیداست که در سال 1327 سیدحسن تقی زاده نمایندة آذربایجان به اورمیه آمده و در منزل وی سکونت کرد. دو روز بعد در جلسه ای که عموم طبقات، فرماندهان لشکر و افسران ارشد و رؤسای ادارات نیز حضور داشتند، انصاری مدیر روزنامه کیوان که از سال 1320 در اورمیه منتشر می شد، از طرف اهالی اورمیه استدعا نمود که نمایندگان هرچه زودتر اقدام به تشکیل مجلس سنا نمایند. پس از عزیمت تقی زاده از اورمیه، مقدمات برای انتخابات مجلس مؤسسان در کشور آماده شد و در فروردین 1328 محمدحسن امیر نظمی از اورمیه حائز اکثریت آراء گردید. حسین امید در سال 1332 از درگذشت وی خبر داده است. بدین ترتیب محمدحسن خان امیرنظمی افشار می باید بین سالهای 1328 تا 1332 درگذشته باشد.

تحقیق: پرویز شاهمرسی

منبع:

 http://urmulutaymaz.blogspot.com/2010/05/blog-post_2822.html

اورمیه نگین آذربایجان

 

بازشناسی نامهای اصیل برخی محلات اورمیه  

 

اورمیه نگین آذربایجان

 

دیار سبز و باستانی با تاك های انگور و باغات میوهایی كه یاد بهشت برین را در ذهن متجسم مینمایند در كنار دریاچه ایی كه همچون گوهری بر تارك منطقه می درخشد با مردمانی غیور و آگاه و مهربان با تاریخی هزاران ساله كه نسل مردمانش را به قدمت ((گؤی تپه))، ((تام تاما))، ((زرتشت)) و ... می رساند بحق پایتخت تاریخی آذربایجان است كه مهد تمدنهای باستانی بزرگی همچون آراتتاها، مانناها، هوریها، اورارتوها و ... بوده است كه در بطن تاریخ گاه صفحاتش از تمدن آفرینی و مدنیت مردمانش پرغرور و در مقطعی با نواهای روح انگیز و بی بدیل ((صفی الدین اورموی)) و عرفان ((حسام الدین چلبی اورموی)) و اشعار دل انگیز ((حیران خانیم)) و دلاورمردانی نظیر ((عسگر خان)) و ((كاظم خان)) موجبات افتخار امروز ماست و البته گاه از سختی هایی كه نارفیقان و دشمنان و متجاوزان بر هیبتش وارد ساخته اند مویه های دردناكی دارد كه تن و روح هر وارسته ایی را بدرد می آورد. اما آنچه كه موضوع مطلب جاریست، نگاهی بر اسامی برخی مناطق و محلات اورمیه است كه در ذیل به ریشه نامگذاری آنها اشاره می شود: گؤل اوستو: این میدان چند سال قبل به نام میدان امام حسین (ع) تغییر یافته است. در زمان قدیم در آن منطقه  چشمه های بزرگی بودند كه بدین سبب نام گؤل اوستو را بدان داده بودند كه آن چشمه ها آب آشامیدنی نواحی زیادی از شهر را تامین میكردند. نوو گئچر: این قسمت از شهر اكنون پنجراه نامیده میشود. نوو گئچر در امتداد گؤل اوستو قرار دارد كه از دو كلمه تركی "نوو" به معنای محل تقسیم و انتقال آب (ناودان كه در پشت بام ساختمانهاست از همین ریشه است) و "گئچر" به معنای محل عبور، است تشكیل شده است. آب شهر از گؤل اوستو به نوو گئچر سرازیر شده و از آنجا به مناطق مختلف شهر منتقل میشد كه بدین سبب نام نوو گئچر را به این منطقه داده اند. عسگرخان: این منطقه قدیمی شهر كه یكی از دروازه های 8 گانه اورمیه بوده است با نام یكی از سرداران رشید و وطن پرست طایفه بزرگ افشار بنام ((عسگرخان)) كه اولین سفیر ایران در فرانسه بوده است نامگذاری شده كه خوشبختانه تاكنون نیزنام اصلی خود را حفظ كرده است.  در سال 1218 ه.ق عسگرخان فرمانده لشگر اورمیه بود كه در جنگ با روسها در ایروان، باكو، گنجه و نخجوان طایفه افشار و دلاوران اورمیه ایی به سركردگی  عسگرخان رشادتهای زیادی از خود نشان دادند و سپس نیز در همین دروازه عسگرخان در مقابل مهاجمان و یاغیان تالانگر كه از عشایر كرد بودند شهر را حفظ كردند. عسگرخان در 8رجب 1249 ه.ق وفات كردند. چالا باشی: این منطقه از شهر اكنون به چهاربخش تغییر نام یافته است كه از دو كلمه تركی "چالا" به معنای "گودی و چاله" و "باشی" به معنای "سر" تشكیل شده است. در زمان جنگهای عثمانی و صفویه مردم و لشگریان در این منطقه از شهر كه مسیر حمله عثمانی به اورمیه بود با حفر چاله و خندقهایی اقدام به دفاع از شهر كرده اند كه به همین جهت این منطقه با عنوان چالا باشی خوانده می شد. جارچی باشی: این منطقه از شهر كه در قدیم محل استقرار و مكان اصلی اطلاع رسانی جارچیان شهر بود كه در مواقع لزوم با دستوراتی كه دریافت میكردند مسائل مختلف و مهم را بوسیله جار كشیدن در كوی و برزن به اطلاع مردم میرساندند كه به همین جهت این محله كه اكنون در خیابان شهید باكری قرار گرفته است جارچی باشی نامیده شده است. وكیل باشی: این محله نیز در خیابان شهید باكری قرار گرفته كه محل سكونت وكلا و داروغه و قاضی شهر بوده است. شیخ تپه: یكی از مناطق زیبا و اصلی شهر بصورت تپه ایی بزرگ است كه پارك جنگلی نیز در این منطقه قرار دارد. در سال 1297 ه.ق شیخ عبیدالله شمزینانی از رهبران فرقه نقشبندیه كه كرد زبان بود از تركیه به خاك غرب آذربایجان و اورمیه حمله نمود و غارتگریها و جنایات و قتل عامهای فجیع و دهشت باری در اورمیه، سلماس، سویوق بولاق (مهاباد) و قوشاچای (میاندوآب) انجام داد كه تاریخ از بازگویی آنها شرمسار و دردآلود میباشد. شیخ عبیدالله در تپه های منطقه ایی كه اكنون شیخ تپه نامیده میشود شهر را مورد هدف قرار میداد و در این منطقه از شهر نیز ساكن بوده است كه از آن تاریخ تاكنون آن منطقه را شیخ تپه نامیده اند. عرشلو: این منطقه که با بافتی روستایی در بافت جدید شهر در مابین خیابانهای البرز، میثم و فرهنگیان قرار دارد نام یکی از طایفه های قدیمی تورکهاست. "عره ش" در ترکی به معنای واحد طول(از مرفق الی نوک انگشتان) بکار میرود. دوققوز پله: یخچال دوققوز پله در محله ای قدیمی به عسگرخان و در كنار نهر كوچكی به نام ((دره چای)) در شهر ارومیه قرار دارد که البته محله ایی نیز به همین نام در آن نقطه از شهر موجود است. دوققوز در تركی به معنای نه (9) می باشد که عدد 9 در ترکی جزو اعداد مقدس و معنی دار است که در بسیاری از آثار باستانی آذربایجان به عدد 9 برمی خوریم. تا قبل ازگسترش شهر به صورت فعلی، اهالی ارومیه از این یخچال بعنوان محل نگهداری یخ استفاده می كردند و نیز مراسم چهارشنبه سوری را در كنار حوضچه ای كه آب نهر به آن می ریخت و فاصله اش با یخچال حدود چهل متراست برگزار می گردید. با توجه به شكل ساختمان و نقشه ای یخچال ،به نظر می رسد این بنا به دوره قاجار تعلق دارد. بنا و سقف آن از سنگ و آجر است. این یخچال هنوز سالم باقی مانده و صدماتی به آن وارد نشده است. علاوه بر محلات فوق الذکر میتوان به محلاتی نظیر "یئددی درمان" ، "بدن دیبی" ، "آغداش" ، "توپراق قالا" ، "داش مچید" و ... اشاره کرد. اهمیت شناختن نامهای اصیل این مناطق در راستای تعریف هویت اصیل اورمیه است که در طول صده معاصر دردهای زیادی را از جانب متجاوزان و مهاجران بر خود دیده است. بنظر میرسد تهیه نقشه های فرهنگی اصیل در مناطق غربی آذربایجان کار ضروری و مهمی است که باید به سرعت از سوی مسئولان و مقامات مسئول و نیز دلسوزان فرهنگ آذربایجان صورت پذیرد.

 

رضا داغستانی-اورمیه